Ko te reo te hā o te reo, a, ki te titiro tatou ki nga reo taketake o Te Moana-nui-a-Kiwa, ka kitea te hononga nui o nga reo maha. I roto i tenei tuhinga, ka ata wetewetehia te whakawhiti reo mai i te reo Māori o Aotearoa ki te reo Hawaiʻi (ʻŌlelo Hawaiʻi). Ahakoa he tuahine enei reo e rua, kei ia reo ona ake huarahi, ona ake ahua, me ona ake wetereo rereke. Hei oranga mo te kaiwhakawhiti kōrero, he mea tino nui te mōhio ki nga huringa oro, ki te hanganga o te rerenga kōrero, me nga rereketanga o te ao ahurea e karapoti ana i enei reo e rua. Ma tenei ara e mārama ai te mauri o te kōrero mai i tetahi iwi ki tetahi atu, me te kore e ngaro te mana o te ao taketake.
Te Whakapapa o te Reo me te Pūrākau o te Hononga
I roto i nga tikanga Poronihia, kei te takoto he whakapapa e hono ana i a tatou katoa. E mōhio ana te Māori ki te kupu "Hawaiki", te kāinga tawhito i puta mai ai nga tupuna. I te reo Hawaiʻi, ko te kupu rite ko "Kahiki". Na tenei hononga ā-wairua me ā-tangata, he rite tonu te whakaaro o nga iwi e rua mo te ao me te taiao. I te wa e mahi ana te kaiwhakawhiti ki te whakawhiti i nga karakia, i nga pūrākau ranei, he ngawari noa te kimi i nga kaupapa wairua rite. Engari, ahakoa te whanaungatanga, na te noho motuhake o nga iwi mo nga rau tau, kua tipu he rereketanga ahurei ki ia reo e hiahia ana kia ata matapakina.
Nga Ture Hurihuri Oro: Mai i te Reo Māori ki te Reo Hawaiʻi
Hei timatanga mo te kaiwhakawhiti reo, me mārama nga ture oro e hono ana i te reo Māori me te reo Hawaiʻi. I te mea no te whānau Poronihia teina raua, he tino mārama nga huarahi hurihuri o nga kaiakiko me nga oro ariari. Na te mōhio ki enei huringa e whai ake nei, ka taea e te kaiwhakawhiti reo te hanga huarahi ngawari ki te wetewete kupu:
| Huringa Oro | Oro Māori | Oro Hawaiʻi | Kupu Māori | Kupu Hawaiʻi | Whakamāramatanga |
|---|---|---|---|---|---|
| t ki te k | /t/ | /k/ | tangata | kanaka | Ko te oro 't' o te reo Māori ka huri hei 'k' ki te reo Hawaiʻi. |
| k ki te ʻokina | /k/ | /ʻ/ (ʻokina) | waka | waʻa | Ko te oro 'k' ka riro hei tatau oro (glottal stop) ki te reo Hawaiʻi. |
| ng ki te n | /ng/ [ŋ] | /n/ | rangi | lani | Ko te oro nasal 'ng' ka ngawari noa hei oro 'n' ki Hawaiʻi. |
| r ki te l | /r/ | /l/ | aroha | aloha | Ko te oro 'r' e whakamahia ana hei 'l' e te iwi Hawaiʻi. |
| wh ki te h | /wh/ [ɸ] | /h/ | whare | hale | Ko te oro 'wh' o te reo Māori ka tino ngawari hei oro 'h'. |
Ma te whai i tenei tūtohi, ka kite tatou he rite tonu te rere o nga kupu i waenga i te reo Māori me te reo Hawaiʻi. Heoi, me tino tupato te kaiwhakawhiti reo i te mea he kupu ano kei te rite tonu te ahua engari kua kē te tikanga o roto i te ao hou o ia motu.
Te Wetereo: Rerenga Kōrero me te Hangarau Hanga Kupu
Ki te titiro tatou ki te wetereo o enei reo e rua, ka kitea he tino tata te hanganga. Heoi ano, kei te takoto nga rereketanga nui e pa ana ki te tohu wa me te wetewete i nga rerenga kōrero mahi. I roto i te reo Māori, ko nga kupu tohu wa penei i te ka, kua, i, me te e... ana e whakatakoto ana i te horopaki o te kōrero. Ki te reo Hawaiʻi, he penei ano te tikanga, engari ko te tohu ua te mea rite mo te kua, a, ko te e... ana te rite tonu ki nga reo e rua.
Anei tetahi tauira wetewete wetereo:
- Reo Māori: E haere ana te wahine ki te whare.
- Reo Hawaiʻi: E hele ana ka wahine i ka hale.
I konei, ka kitea he rite pū te hanganga o te rerenga kōrero (VSO). Engari, me titiro hoki ki nga pūtohu. I roto i te reo Māori, ka whakamahia te te hei pūtohu motuhake kotahi. Ki te reo Hawaiʻi, kei reira nga pūtohu e rua, ko te ka me te ke, i runga ano i te oro tuatahi o te kupu e whai ake ana. Hei tauira, ko te ka hale (te whare) engari ko te ke keiki (te tamaiti). Me mōhio te kaiwhakawhiti ki enei ture o te reo Hawaiʻi kia mārama ai te rere o te reo me te ataahua o te tuhi.
I tua atu, ko te whānui o nga kupu tohu mana, ara te wehenga o te a me te o. Penei i te reo Māori, he mea nui te a me te o ki Hawaiʻi. Mena he kākahu, he mātua, he tamariki ranei te mea e kōrerotia ana, me whiriwhiri tika te kupu hono. Ko te kore e mōhio ki enei ahuatanga wetereo ka whakatahe i te mana o te kōrero, a, ka kiia he reo "kore wairua" na te mea kaore i te whai i nga tikanga wetereo taketake.
Te Ahurea me nga Kupu Rangatira
Ko te whakawhiti kōrero mai i te reo Māori ki te reo Hawaiʻi ehara i te mea he wetewete kupu noa iho; he whakawhitinga wairua hoki. He maha nga kupu e tino tapu ana ki te ao Māori e rite ana ki te ao Hawaiʻi, penei i te mana, te tapu (kapu), me te mauri. Engari, he rereke te whakamahinga me te ahunga o enei kupu i etahi wa.
Hei tauira, ko te kupu whenua i Aotearoa e hono ana ki te whenua tonu me te placenta o te pēpē. Mo te iwi Hawaiʻi, ko te kupu honua e tohu ana ki te ao whānui me te papatūānuku, engari kaore e whakamahia mo te placenta (e kiia ana ko te ʻiēwe). No reira, ki te mea ka kōrero te kaiwhakawhiti mo nga take e pa ana ki te kōpū o te whaea, kaore e taea te whakawhiti noa ki te kupu honua. Me ata rapu te kaiwhakawhiti i te kupu e hāngai ana ki te wairua o te kōrero hei tiaki i te tikanga o te ao Hawaiʻi.
Waihoki, ko te kupu ariki me te aliʻi. Ahakoa he tupuna kotahi to enei kupu, i Aotearoa he rangatira nui te ariki i roto i tana iwi, engari he mana motuhake tona e hono ana ki te ao wairua. Ki Hawaiʻi, ko te aliʻi he rangatira rangatira i te ao kikokiko, he tangata whai mana ki runga i te whenua me nga tangata katoa. Me mārama te kaiwhakawhiti ki enei rereketanga iti e kitea ai te rereke o te hunga pāpori o nga motu e rua.
Nga Tohutohu mo te Whakawhiti Reo Angitu
Hei whakarapopoto, mena kei te hiahia koe ki te whakawhiti kōrero i waenga i enei reo rangatira e rua, me whai i enei tohutohu whai kiko:
- Kia Tupato ki te spelling me te orthography: Ko te whakamahi i te tohu ʻokina (ʻ) me te kahakō (macron) te mea e rereke ai te tikanga o te kupu ki te reo Hawaiʻi. Mena ka wareware i a koe te ʻokina, ka he te kōrero. Ano hoki ki te reo Māori, ko te tohutō te kaupapa matua hei whakanui i te reo whakatupu.
- Kaua e whakamahi i te reo Ingarihi hei arawhata tuatahi: He maha nga kaiwhakawhiti reo ka ruruku ki te reo Ingarihi hei whakawhiti i te reo Māori ki te reo Hawaiʻi. Ko te raru o tenei, ka ngaro te hanganga Poronihia me te ahua o te whakaaro taketake. Ngana ki te tuhi tika mai i te reo Māori ki te reo Hawaiʻi ma te whai i nga ture oro me nga wetereo rite.
- Whakaarohia te horopaki ao hou: Kua rereke nga reo e rua ki te ao hou. Ko te hangarau me nga kupu hangarau o naianei kua hangaia motuhaketia e te Komiti o te Reo Māori me te ʻAha Pūnana Leo ki Hawaiʻi. He rereke rawa enei kupu hou, na reira me ata rangahau motuhake hei oranga mo te hunga kōrero o naianei.
- Whakapiri atu ki nga tohunga reo: He mea nui te rapu awhina mai i nga mātanga kōrero o Hawaiʻi me Aotearoa kia kore ai e he te rere o te reo. Ko te whakawhiti reo he haerenga i waenga i nga hinengaro o nga iwi e rua, na reira me whai i te ara haumaru.
Ko te reo Māori me te reo Hawaiʻi he tino tohu o te hononga wairua me te whakapapa Poronihia. Ma te ata whakawhiti i enei reo i runga i te manaakitanga me te tohungatanga, ka mau tonu te hononga o Aotearoa me Hawaiʻi mo ake tonu atu.