Häzirki wagtda Türkmenistanyň we Hytaý Halk Respublikasynyň arasyndaky syýasy, ykdysady, medeni we bilim gatnaşyklary yzygiderli ösýär. Bu bolsa öz gezeginde türkmen dilinden hytaý diline we tersine professional derejede terjime etmäge bolan islegi barha artdyrýar. Emma bu iki diliň biri-birinden düýpli tapawutlanýan dil maşgalalaryna degişli bolmagy, terjimeçilerden diňe bir sözlük baýlygyny däl, eýsem çuňňur dil bilimini, grammatiki aýratynlyklary we medeni inçelikleri bilmegi talap edýär. Türkmen dili Türki diller maşgalasyna degişli bolup, agglyutinatiw gurluşlydyr. Hytaý dili bolsa Sino-Tibet dil maşgalasyna degişli bolup, izolirleýji (analitik) gurluşlydyr. Bu makalada türkmen dilinden hytaý diline terjime etmegiň esasy kynçylyklary, olaryň sebäpleri we terjime prosesini ýeňilleşdirjek peýdaly maslahatlar barada giňişleýin gürrüň ederis.
Sintaktik Tapawutlar: Sözleriň Tertibi we Gurluşy
Terjime etmegiň ilkinji we iň uly kynçylyklarynyň biri söz tertibiniň üýtgemegidir. Türkmen dilinde sözlemiň gurluşy esasan Eýe + Doldurjy + Habar (SOV) şablonyna eýerýär. Ýagny, işlik elmydama diýen ýaly sözlemiň ahyrynda gelýär. Hytaý dilinde bolsa esasy söz tertibi Eýe + Habar + Doldurjy (SVO) görnüşindedir. Bu tapawut, aýratyn-da, dilden (sinxron) terjime wagtynda terjimeçiden gaty uly ünsi we çalt pikirlenmegi talap edýär.
Meselem, türkmen dilindäki "Men şu gün dostum bilen kitaphana gitdim" diýen sözlem hytaý diline terjime edilende, sözleriň tertibi düýpli üýtgemelidir. Hytaý dilinde wagt we ýer görkezijileri köplenç işligiň öňünden gelse-de, esasy logiki zynjyr "Eýe + Gitmek + Kitaphana" görnüşinde gurlup, "Dostum bilen" we "Şu gün" ýaly aýlaýjy sözler degişli ýerlerine ýerleşdirilýär. Mundan başga-da, hytaý dilinde çylşyrymly kesgitleýjiler hemişe kesgitlenýän sözüň öňünde gelýär we bu gurluş köplenç "的" (de) bölejigi arkaly aňladylýar. Uzyn türkmen sözlemini hytaý diline terjime edeniňizde, sözlemiň böleklerini dogry toparlara bölmek we olaryň arasyndaky logiki baglanyşygy hytaý sintaksisine laýyklykda täzeden gurmak zerurdyr.
Morfologik Aýratynlyklar: Goşulmalar we Bölejikler
Türkmen dili agglyutinatiw dil bolup, täze sözler we grammatiki şekiller söz köküne dürli goşulmalaryň (suffiksleriň) yzygiderli goşulmagy arkaly emele gelýär. Mysal üçin, "mekdeplerimizde" diýen bir sözde kök (mekdep), köplük san (ler), degişlilik (imiz) we wagt-orun düşümi (de) goşulmalary bar. Hytaý dilinde bolsa morfologik üýtgemeler, ýagny goşulmalar ýok diýerlikdir. Her bir söz üýtgemez kök görnüşinde galýar. Şol sebäpli, türkmen dilindäki goşulmalar arkaly berilýän grammatiki manylar hytaý dilinde ýörite kömekçi sözler, bölejikler (助词) ýa-da söz tertibi arkaly aňladylýar.
Mysal üçin, işligiň wagt formalaryny we gutarylanlygyny aňlatmak üçin hytaý dilinde "了" (le), "过" (guo), "着" (zhe) ýaly wagt bölejikleri ulanylýar. Terjimeçi türkmen dilindäki işligiň zamanlarynyň we ýönelişleriniň hytaý dilindäki bu kömekçi bölejikler arkaly neneňsi dogry aňladylmalydygyny gowy bilmelidir. Ýogsa, terjime edilen tekst gury we tebigy bolmadyk görnüşe eýe bolar. Şeýle-de, hytaý dilinde "barlyk" ýa-da "ýokluk" manylaryny aňlatmak üçin sözüň özüni üýtgetmän, "有" (yǒu - bar) we "没有" (méiyǒu - ýok) ýaly düýp sözler ulanylýar.
Hytaý Dilindäki Hasaplaýjy Sözler (Classifiers) we Olaryň Kynçylyklary
Türkmen dilinde sanlar we zatlar gönüden-göni bilelikde ulanylyp bilner (meselem, "üç kitap", "bäş adam"). Käwagt "sany", "çanak", "gutap" ýaly sözler kömekçi hökmünde ulanylsa-da, bu hökmany däl we gaty çäklidir. Emma hytaý dilinde islendik zadyň mukdaryny ýa-da sanyny aňlatmak üçin hökmany suratda hasaplaýjy sözler (量词 - liàngcí) ulanylmalydyr. Iň esasy kynçylyk bolsa, her bir predmetiň özüne degişli ýörite hasaplaýjy sözüniň bolmagydyr. Terjimeçi bu aýratynlyklary berk berjaý etmelidir:
- 本 (běn): Kitaplar, depderler we beýleki çap edilen önümler üçin ulanylýar. Mysal üçin: "üç kitap" hytaý dilinde "三本书" (sān běn shū) bolýar.
- 张 (zhāng): Ýasy, tekiz we ýüzüni ýazyp bolýan zatlar (stol, kagyz, düşek) üçin ulanylýar.
- 条 (tiáo): Uzyn, inçe we çeýe zatlar (derýa, ýol, balyk, rezin) üçin ulanylýar.
- 辆 (liàng): Ulaglar we tigirli maşynlar (awtoulag, welosiped) üçin ulanylýar.
- 个 (gè): Iň köp ýaýran we umumy hasaplaýjy söz bolup, ýöriteleşdirilen sözi bolmadyk zatlar ýa-da adamlar üçin ulanylýar.
Terjimeçi türkmen dilindäki mukdar aňlatmalaryny hytaý diline geçirende, terjime edilýän zadyň fiziki aýratynlyklaryna (şekline, ölçegine) laýyk gelýän dogry hasaplaýjy sözi saýlamalydyr. Bu düzgüni bozmak hytaý okyjysynda uly geň galma ýa-da terjimäniň hiliniň pesdigini görkezýän alamat hökmünde kabul edilýär.
Medeni Tapawutlar we Idiomatik Aňlatmalar
Terjime diňe bir sözleri däl, eýsem medeniýetleri hem biri-birine düşündirmekdir. Türkmen we hytaý medeniýetleri taryhy taýdan örän baý we özboluşlydyr. Şonuň üçin hem, iki dilde-de diňe şol halkyň dünýägaraşyna degişli bolan frazeologizmler, nakyllar we atalar sözi örän köpdür. Hytaý dilinde "Chengyu" (成语 - chéngyǔ) diýlip atlandyrylýan we köplenç dört ieroglifden ybarat bolan taryhy hekaýatlara esaslanýan durnukly söz düzümleri bar. Olary göni terjime etmek mümkin däl diýerlikdir.
Mysal üçin, türkmen dilindäki "Dama-dama köl bolar" diýen nakyly hytaý diline göni sözme-söz terjime etsek, many bermez. Munuň ýerine hytaý dilindäki "积少成多" (jī shǎo chéng duō - az-azdan ýygnanyp köp bolar) ýa-da "滴水穿石" (dī shuǐ chuān shí - damja suw daşy deşer) ýaly medeni we many taýdan laýyk gelýän guraly tapmak zerurdyr. Şeýle-de, "Gözden uzak - göwünden uzak" diýen ýaly pelsepewi aňlatmalary terjime etmek üçün hytaý dilindäki meňzeş guraly tapmak zerurdyr. Terjimeçi iki halkyň hem taryhyny, edebiýatyny we mifologiýasyny bilmeli, şeýle hem tekstleriň çuňňur manydaşlygyny üpjün etmelidir.
Praktiki Maslahatlar we Terjime Ukyplaryny Ösdürmek
Türkmen dilinden hytaý diline professional derejede terjime etmek we ýokary hilli netijeler gazanmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Sözme-söz terjime etmekden gaça duruň: Elmydama sözlemiň umumy manysyna we kontekstine üns beriň. Sözleri aýry-aýrylykda däl, eýsem logiki toparlar we many zynjyrlary görnüşinde terjime ediň.
- Ieroglifleriň we heňleriň (tonlaryň) aýratynlyklaryny öwreniň: Hytaý dilinde pinyin (transkripsiýa) we tonlar örän möhümdir. Dilden terjime edilende ýalňyş ton ulanmak sözüň manysyny düýpli üýtgedip biler. Ýazuw terjimesinde bolsa manydaş we meňzeş ieroglifleriň tapawudyna dykgat ediň.
- Häzirki zaman tehnologiýalaryny dogry ulanmagy başaryň: Ýöriteleşdirilen sözlüklerden (meselem, Pleco ýaly hytaý-iňlis we beýleki dillerdäki professional sözlükler) peýdalanyň. Emma awtomatiki terjime programmalarynyň netijelerini elmydama grammatiki we stilistik taýdan barlaň.
- Iki diliň hem stilistikasyny barlaň: Resmi, ylmy, çeper ýa-da gürleşyk dilleriniň talaplaryna laýyklykda söz baýlygyny saýlaň. Hytaý dilindäki resmi ýazyşmalar örän gysga we anyk bolmaga çalyşýar, şonuň üçin terjimede artykmaç sözlemlerden gaça duruň.
Netijede, türkmen dilinden hytaý diline üstünlikli terjime etmek uly tejribäni we yzygiderli zähmeti talap edýär. Grammatiki gurluşyň, hasaplaýjy sözleriň we medeni aýratynlyklaryň inçeliklerini özleşdirmek arkaly terjimeçi iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň has-da berkimegine uly goşant goşup biler.