Go ranola dipolelo le ditsheka-tsheko tsa mafoko go tswa mo puong ya Setswana go ya mo go ya Se-Indonesia ke tiro e e tlhokang kitso e e tseneletseng ya thutapuo, setso, le maemo a tiriso ya mafoko mo dipuong tseno ka bobedi. Le fa dipuo tseno di tswa mo malapeng a a farologaneng gotlhelele a dipuo—Setswana e le puo ya se-Bantu fa Se-Indonesia e le karolo ya lelapa la dipuo tsa se-Austronesia—go na le dintlha tse di rulaganeng sentle tse moranodi a tshwanetseng go di ela tlhoko go netefatsa gore bokao bo fetisiwa ka botlalo le ka boammaaruri jo bo sa fetogang. Segolobogolo, dikgato tseno di thusa go aga borogo jwa puisano jo bo kgotsofatsang babadi ba dipuo tseno ka bobedi.
Pharologanyo ya Thutapuo le Kago ya Dipolelo
Kago ya dipolelo mo Setswaneng le mo Se-Indonesieng e na le dintlha tse di tshwanang mme gape go na le tse di farologaneng ka tsela e e tseneletseng. Ka bobedi, dipuo tseno di dirisa thulaganyo ya thutapuo ya Subject-Verb-Object (SVO), mo go rayang gore sedirwa se latela sediri le modiri mo sefuteng sa dipolelo tse di tlwaelegileng. Fela, pharologanyo e kgolo e simolola go tlhagelela fa re leba ka fa mafoko a tlhaolang mme gape le ka fa thulaganyo ya ditlhopha tsa maina e dirang ka teng mo dipuong tseno tse pedi.
Mo Setswaneng, ditlhopha tsa maina (noun classes) ke tsona tse di laolang thutapuo yotlhe. Maina otlhe a a mo Setswaneng a kgaogantswe ka ditlhopha go ya ka ditlhogo tsa ona (jaaka mo-, ba-, le-, ma-). Ditlhogo tseno di laola ditshegetso tsa tumalano (concords) mo teng ga polelo yotlhe, go akaretsa madiri le matlhaodi. Ka fa letlhakoreng le lengwe, Se-Indonesia ga se na thulaganyo eno ya ditlhopha tsa maina. Mo Se-Indonesieng, mafoko ga a fetole tlhogo kgotsa go batla ditshegetso tsa tumalano go ya ka maina a a mo polelong. Seno se raya gore moranodi o tshwanetse go fitlhelela bokao jwa tumalano eno ya thutapuo a dirisa tsela e e farologaneng, jaaka go tlhopha mafoko a a tsamaelanang sentle kgotsa go kgaoganya dipolelo gore di utlwale sentle ka Se-Indonesia ntle le go latlhegelwa ke bokao jwa Setswana.
Tiriso ya Ditlhopha tsa Maina le Classifier mo Se-Indonesieng
Ntlha e nngwe e e botlhokwa ke go fetolela thulaganyo ya dipalo le dintlha tsa maina a a balegang. Setswana se dirisa ditlhogo go supa bongwe le bontsi (jaaka "monna" go ya go "banna"). Mo Se-Indonesieng, bontsi bo supiwa ka go boeletsa lefoko (jaaka "orang" jo bo rayang motho bo fetoga go nna "orang-orang" go supa batho) kgotsa ka go dirisa mafoko a a supang bontsi jo bo rileng jaaka "banyak" (ba bantsi) kgotsa "beberapa" (ba sekae). Gape, Se-Indonesia se dirisa se re se bitsang "kata penggolong" kgotsa di-classifier tsa dipalo tse di supang mofuta wa selo se se balegang. Sekai, ba dirisa "ekor" bakeng sa diphologolo, "buah" bakeng sa dilo tse di se nang botshelo jaaka ditholwana kgotsa matlo, le "orang" bakeng sa batho.
Moranodi yo o ranolang go tswa mo Setswaneng o tshwanetse go ela tlhoko gore fa a fetolela mafoko a a supang dipalo, o tsenya di-classifier tseno tse di maleba mo Se-Indonesieng gore polelo e nne e e tlwaelegileng e bile e utlwala sentle mo go ba ba buang puo eno. Go sa dire jalo go ka dira gore thanolo e utlwale e le e e sa tlwaelegang, e bile e ka kgopisa babadi ba puo eo ka go sa latele melao ya bone ya thutapuo.
Tiriso ya Mafoko a a Lomaganeng le go fetolwa ga Madiri
Mo Setswaneng, madiri a na le dikaodi tse di farologaneng tse di tsenang kwa bofelong jwa lefoko go fetola bokao, jaaka madiri a a tlhagelelang mo maemong a go dirisetana (verbal extensions jaaka -ela, -isa, -ega). Sekai, lefoko "kwala" le ka fetoga go nna "kwalela" (go kwalela motho mongwe) kgotsa "kwadisa" (go dira gore go kwalwe). Se-Indonesia le sona se na le thulaganyo e e tseneletseng ya dikaodi tsa mafoko (affixes), tse di akaretsang dikaodi tsa kwa tshimologong (prefixes), tsa kwa gare (infixes), le tsa kwa bofelong (suffixes), gammogo le metswako ya tsona (confixes). Ka sekai, lefoko la motheo "tulis" (go kwala) le ka fetoga go nna "menulis" (go kwala e le modiri), "ditulis" (go kwalwa), "menuliskan" (go kwalela mongwe), kgotsa "penulis" (mokwadi).
Tiro eno e batla gore moranodi a tlhaloganye ka botlalo gore ke efe e e tsamaelanang le thutapuo ya Setswana. Fa moranodi a sa tlhaloganye ka fa dikaodi tseno tsa Se-Indonesia di dirang ka teng, go na le kotsi e kgolo ya go fetola bokao jwa polelo ka tsela e e sa lebelelwang. Moranodi o tshwanetse go sekaseka gore a modiri mo polelong ya Setswana o tlhoka go tlhagelela mo letlhakoreng la modiri (active voice) kgotsa mo letlhakoreng la sedirwa (passive voice), mme a bo a tlhopha sekaodi se se maleba sa Se-Indonesia se se supang seemo seo ka botlalo.
Maemo a Setso, Ditlotlo, le Ditlhopha tsa Tlotlo
Puo nngwe le nngwe e rwele setso sa batho ba ba e buang. Setswana ke puo e e nang le tlotlo e e tseneletseng, segolobogolo mo go buiseng le bagolo kgotsa batho ba ba nang le maemo a a rileng mo setšhabeng. Go dirisiwa ga ditshegetso tsa bontsi jaaka "lo" kgotsa go tsenya tlhogo ya "Bo-" mo maineng a batho go supa tlotlo ke ntlha e e sa tshwanelang go tlhokomologiwa. Le mo setshabeng sa Indonesia, tlotlo le maemo a go buisana di botlhokwa thata. Mo Se-Indonesieng, go na le dipharologanyo tse di rileng tsa mafoko go ya ka maemo a go buisana (registers). Sekai, tsela e o buang le mogolo kgotsa motho yo o mo maemong a a kwa godimo o dirisa mafoko a a farologaneng le a o a dirisang le ditsala kgotsa bana ba bannye.
Moranodi o tshwanetse go ela tlhoko ditlhopha tseno tsa mafoko a tlotlo:
- Tiriso ya Maina-kemedi (Pronouns): Setswana se dirisa "o" le "le/lo" go supa tlotlo. Mo Se-Indonesieng, moranodi o tshwanetse go tlhopha magareng ga "kamu" (o - ya sephiri/le ditsala), "Anda" (o/lo - ya semmuso/ya tlotlo), kgotsa go dirisa maina a a supang maemo jaaka "Bapak" (Rre) kgotsa "Ibu" (Mme) go emela maina-kemedi a motho wa bobedi ka tlotlo e e maleba.
- Dikatlego tsa Setso le Diane: Diane tsa Setswana di tlhoka go ranolwa e seng ka go tsereanya mafoko ka tsela e e ntseng jalo (literal translation), mme ka go batla diane tse di tsamaelanang le tsona mo setsoneng sa Se-Indonesia tse di nang le bokao jo bo tshwanang le setso sa bone.
- Maemo a Semmuso (Formal vs Informal Register): Thanolo e e yang kwa makaleng a semmuso a puso kgotsa a thuto e tshwanetse go dirisa Se-Indonesia sa semmuso (Bahasa Indonesia Baku), fa thuto ya tshedimosetso e e tlhaeletsanang le batho ba basha e ka nna ya nna le maemo a a repileng go sekae mme e utlwala sentle.
Dikeletso le Dikgato tsa go Netefatsa Thanolo ya Boleng jo bo Kwa Godimo
Go fitlhelela boleng jo bo kwa godimo jwa thanolo go tswa mo Setswaneng go ya mo Se-Indonesieng, go na le mekgwa le dikgato tse baranodi ba ka di latelang:
- Go Dira Tshekatsheko ya Lefoko mo Tikologong ya Lona (Contextual Analysis): O se ke wa ranola lefoko ka lefoko fela. Sekaseka molaetsa ka botlalo mme o batle bokao jwa ona jo bo rileng mo tikologong ya polelo pele o tlhopha lefoko la Se-Indonesia le le tshwanelagano le molaetsa oo.
- Go Dirisa Bukantswe e e Ikanyegang: Dirisa dibukantswe tsa dipuo ka bobedi tse di nang le maemo a a kwa godimo. Gape, sekaseka tlotlofoko e e dirisiwang mo makaleng a a kgethegileng jaaka tsa molao, tsa kalafi, kgotsa tsa botegeniki mo Se-Indonesieng ka go dirisa bukantswe ya semmuso ya Bahasa Indonesia e e itsiweng ka leina la KBBI (Kamus Besar Bahasa Indonesia).
- Go Tlhatlhoba go tswa mo go ba-Bui-Puo (Native Speaker Review): Netefatsa gore mokwalo o o ranotsweng o balelwa ke motho yo o buang Se-Indonesia e le puo ya gagwe ya ntlha. Seno se thusa go lemoga mafoko a a ka tswang a rulagantswe sentle ka thutapuo mme a sa utlwale e le a a tlwaelegileng kgotsa a a amulesegang mo puong eo.
- Go Amogela Tsela e Ncha ya go Fetisa Molaetsa (Transcreation): Mo mabakeng a mantsi, segolobogolo mo papatsong le mo dibukeng tsa bokwadi, go ka nna ga tlhokega gore o fetole molaetsa ka tsela e e tla gapang maikutlo a babadi ba Se-Indonesia go na le go boloka kago yotlhe ya dipolelo tsa Setswana. Seno se netefatsa gore maikutlo le molaetsa di fetisiwa ka botlalo le ka matlhagatlhaga.
Kwa bofelong, thanolo magareng ga Setswana le Se-Indonesia ke borogo jo bo kopanyang ditso tse pedi tse di farologaneng. Ka go latela thulaganyo e e siameng, go sekaseka thutapuo ka kelotlhoko, le go tlotla maemo a setso a dipuo tseno, baranodi ba ka kgona go fetisa molaetsa ka botswerere, ka botlalo, le ka boleng jo bo kwa godimo jo bo kgotsofatsang babadi ba Se-Indonesia mme gape bo tlotla puo ya Setswana ka botlalo.