די איבערזעצונג פֿון ייִדיש — אַ ייִדיש-דײַטשע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען — אויף יאָרובאַ, איינע פֿון די הויפּט-שפּראַכן פֿון מערב-אַפֿריקע מיט צענדליקער מיליאָנען רעדנערס, שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אומגעוויינטלעכע אָבער פֿאַססינירנדע לינגוויסטישע בריק. דאָס איבערזעצן צווישן די צוויי קולטור-וועלטן פֿאָדערט ניט נאָר אַ טיפֿן וויסן פֿון די ווערטערבוך-דעפֿיניציעס, נאָר אויך אַ ספּעציפֿישן פֿאַרשטאַנד פֿון די גראַמאַטישע סטרוקטורן, פֿאָנעטישע סיסטעמען און קולטורעלע קאָנטעקסטן וואָס שפּילן אַ קריטישע ראָלע אין ביידע שפּראַכן.
די סינטאַקטישע קעגנזאַצן: V2 קעגן SVO
איינער פֿון די ערשטע גרויסע גראַמאַטישע אַרויספֿאָדערונגען ליגט אין דער סטרוקטור פֿון דעם זאַץ. ייִדיש, ווי אַ מערב-גערמאַנישע שפּראַך, פֿאָלגט דעם כלל פֿון "ווערב-צווייט" (Verb-Second אָדער V2) אין הויפּט-זאַצן. דאָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז תמיד שטיין אויפֿן צווייטן אָרט, אַפֿילו ווען דער זאַץ הייבט זיך אָנ מיט אַן אַדווערב אָדער אַן אָביעקט. למשל: "נעכטן האָט דער מענטש געלייענט אַ בוך." דער סוביעקט ("דער מענטש") קומט נאָכן ווערב ווײַל דער צײַט-אַדווערב ("נעכטן") פֿאַרנעמט דאָס ערשטע אָרט.
אין קעגנזאַץ צו דעם, איז יאָרובאַ אַ שטרענגע SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) שפּראַך. די וואָרט-אָרדענונג בלײַבט פֿעסט אָנגעשריבן כמעט אין יעדן פֿאַל. ווען מען איבערזעצט פֿון ייִדיש אויף יאָרובאַ, מוז דער איבערזעצער גאָר איבערבויען די גאַנצע סינטאַקטישע מאַפּע פֿון דעם זאַץ. אַ דירעקטע איבערזעצונג פֿון אַ ייִדישן V2-זאַץ קען פֿירן צו אַן אומקלאָרן אָדער פֿאַלשן זאַץ אויף יאָרובאַ. דער איבערזעצער דאַרף קודם אידענטיפֿיצירן דעם סוביעקט, אים שטעלן אין דעם אָנהייב פֿון דעם זאַץ, און דערנאָך צופּאַסן די אַדווערביאַלע פֿראַזעס לויט די יאָרובאַ-סינטאַקס כללים.
טאָנאַליטעט און די באַדײַטונג פֿון דיאַקריטישע צייכנס
יאָרובאַ איז אַ טאָנאַלע שפּראַך, וואָס ניצט דריי הויפּט-טאָנען: הויך (high), מיטעלער (mid), און נידעריק (low). די טאָנען זענען ניט נאָר פֿאַרן אַרויסרעדן, נאָר זיי באַשטימען די גאַנצע לעקסיקאַלישע באַדײַטונג פֿון אַ וואָרט. צום ביישפּיל, דאָס וואָרט "igba" קען מיינען "צוויי הונדערט", "קאַלאַבאַש" (אַ מין פֿרוכט-שולע), אָדער "צײַט", דזשעסט לויט די טאָנען וואָס זענען באַצייכנט מיט דיאַקריטישע סימנים (אַקצענטן). אַן איבערזעצונג פֿון אַ שפּראַך ווי ייִדיש, וווּ די באַדײַטונג פֿון ווערטער ענדערט זיך ניט לויט טאָנען, מוז זיין הינטערשט קערפֿול מיט די דיאַקריטישע צייכנס אויף יאָרובאַ (וווּ מען ניצט די לאַטיינישע אותיות מיט ספּעציעלע סימנים ווי אָקוט-אַקצענט און גראַוויס-אַקצענט).
ייִדיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, ניצט דעם העברעיִשן אַלף-בית מיט גאַנץ אַנדערע כּללים פֿון פֿאָנעטיק און פֿילן-סיסטעמען. בשעת ייִדיש ניצט וואָקאַלן ווי ע, אָ, אומלאַוטן ווי ייִ און אַנדערע פֿאַרבינדונגען צו שאַפֿן באַזונדערע קלאַנגען, פֿאָדערט די יאָרובאַ שפּראַך אַ ספּעציעלע קאָנצענטראַציע אויף דער נאַזאַליזאַציע און די ספּעציפֿישע קאָנסאָנאַנטן ווי "gb" אָדער "p" (וואָס ווערט אַרויסגערעדט ווי אַן אָקלוסיווער קלאַנג). דער פּראָצעס פֿון טראַנסקריפּציע פֿון נעמען און טערמינען פֿון ייִדיש אויף יאָרובאַ מוז נעמען אין באַטראַכט די פֿאָנעטישע אָפֿענקייט פֿון יאָרובאַ, וווּ זילבן ענדיקן זיך כמעט תמיד מיט אַ וואָקאַל.
איבערזעצן ייִדישע "לשון-קודש" עלעמענטן און יאָרובאַ מעטאַפֿאָרן
דער ייִדישער לעקסיקאָן איז רײַך מיט "לשון-קודש" (העברעיִש-אַרמישע) ווערטער וואָס טראָגן מיט זיך טיפֿע רעליגיעזע, פֿילאָסאָפֿישע און סאָציאַלע באַגריפֿן (ווי "צדקה", "ניסים", "חכמה", "חוצפּה"). די ווערטער האָבן אָפֿט ניט קיין דירעקטיקן עקוויוואַלענט אין די מערב-גערמאַנישע שפּראַכן, און נאָך ווייניקער אין יאָרובאַ. אַן איבערזעצונג פֿון אַזאַ באַגריף מוז באַשריבן ווערן דורך קאָנטעקסטואַלע פּאַראַפֿראַזעס אָדער דורך געפֿינען אַ קולטורעלן אַנאַלאָג אין דער יאָרובאַ טראַדיציע.
אין דער זעלביקער צײַט, איז יאָרובאַ באַקאַנט פֿאַר איר רײַכקייט אין שפּריכווערטער ("Òwe") און פֿילאָסאָפֿישע מעטאַפֿאָרן וואָס זענען טיף פֿאַרבונדן מיט דער אָרטיקער קאָסמאָלאָגיע און דער נאַטור. דער באַגריף פֿון רעספּעקט, עלטער, און געמיינשאַפֿט ווערט אויסגעדריקט דורך ספּעציפֿישע גראַמאַטישע פֿאָרמען פֿון העפֿליכקייט (למשל, דאָס וואָרט "ẹ" פֿאַר אַ מערצאָל אָדער כבוד-פֿאָרם). בשעת ייִדיש האָט אויך אַ כבוד-פֿאָרם ("איר" קעגן "דו"), זענען די סאָציאַלע כּללים אין יאָרובאַ סך מער קאָמפּליצירט און פֿאַרבונדן מיט דער סאָציאַלער היעראַרכיע פֿון די יאָרובאַ קהילות און טראַדיציעס. דער איבערזעצונג-פּראָצעס מוז אָפּשאַצן דעם קולטורעלן אונטערשייד כּדי ניט צו שאַפֿן אַ טעקסט וואָס קלינגט צו דירעקט אָדער גראָב.
פֿליסיקקייט און גראַמאַטישע קאַטעגאָריעס
אַנדערש ווי ייִדיש, וואָס האָט דריי גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, און נייטראַל) מיט באַזונדערע אַרטיקלען (דער, די, דאָס), האָט יאָרובאַ ניט קיין גראַמאַטישן מין אין אירע נאָמענווערטער אָדער פּראָנאָמינען. דאָס מיינט אַז די ייִדישע פּראָנאָמינען "ער", "זי" און "עס" ווערן אַלע איבערגעזעצט מיט איין און דעם זעלבן יאָרובאַ פּראָנאָמען "ó". דאָס קען שאַפֿן קאָנפֿוזיע אין לאַנגע דערציילונגען אויב דער איבערזעצער איז ניט אכטזאַם צו ווידערהאָלן די נעמען פֿון די פּערסאָנאַזשן כּדי די לייענערס זאָלן קלאָר וויסן ווער עס טוט וואָס.
דערצו, ניצט יאָרובאַ אַ סיסטעם פֿון ווערב-סעריאַליזאַציע (Serial Verb Constructions), וווּ עטלעכע ווערבן קומען איינער נאָכן אַנדערן אָן קיין קאָניונקציעס ווי "און" אָדער "צו". דאָס איז אַ גאָר פֿרעמדער באַגריף פֿאַר אַ ייִדישן רעדנער. פֿאַר אַן איבערזעצונג ווי "ער איז געגאַנגען קויפֿן ברויט און האָט עס געגעסן", קען יאָרובאַ ניצן אַ קאָנסטרוקציע וואָס זאָגט ממש "ער גיין קויפֿן ברויט עסן". די דאָזיקע פֿליסיקקייט דאַרף מען איבערגעבן מיט געניטקייט, כּדי די איבערזעצונג זאָל קלינגען נאַטירלעך און אידיאָמאַטיש אויף יאָרובאַ.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצערס
- פֿאַרשטיין דעם קולטורעלן הינטערגרונט: איידער איר הייבט אָנ צו איבערזעצן, לערנט זיך די קולטורעלע רעפֿערענצן פֿון ביידע זײַטן. דאָס ייִדישע לעבן אין מזרח-אייראָפּע אָדער אין די הײַנטיקע חסידישע קהילות איז שטאַרק אַנדערש פֿון דעם לעבן און די טראַדיציעס אין ניגעריע אָדער בענין.
- ווידערקאָנטראָלירן די טאָנען: ווען איר שרײַבט אויף יאָרובאַ, זייט זיכער אַז אַלע טאָן-צייכנס זענען אויף זייערע ריכטיקע ערטער. אַ קליינער פֿעלער קען גאָר ענדערן די באַדײַטונג פֿון דעם זאַץ.
- אויסמיידן וואָרט-בײַ-וואָרט איבערזעצונג: צופּאַסט די גראַמאַטיק צו די סינטאַקטישע פֿאָדערונגען פֿון יאָרובאַ, ספּעציעל וואָס שייך דער פֿאַרמינערטער נוצונג פֿון פּאַסיווע פֿאָרמען, וואָס זענען פֿאַרשפּרייט אין ייִדיש אָבער זעלטן אין יאָרובאַ.
- ניצן קולטורעלע אַנאַלאָגן פֿאַר שפּריכווערטער: אויב דער ייִדישער טעקסט ניצט אַ באַקאַנטן שפּריכוואָרט, פּרובירט צו געפֿינען אַן ענלעכן יאָרובאַ שפּריכוואָרט וואָס טראָגט די זעלבע פֿילאָסאָפֿישע אָדער מאָראַלישע לעקציע.
לעקסיקאַלישע אַדאַפּטאַציע און די ראָלע פֿון טעכנאָלאָגיע
אין דער הײַנטיקער דיגיטאַלער וועלט זענען די טעכנאָלאָגישע רעסורסן פֿאַר דער קאָמבינאַציע פֿון ייִדיש און יאָרובאַ גאַנץ באַגרענעצט. עס זענען כמעט ניט פֿאַראַן קיין דירעקטע ווערטערביכער צווישן די צוויי שפּראַכן, וואָס מאַכט די אַרבעט פֿון דעם איבערזעצער נאָך מער אָפענער און שעפֿעריש. אָפֿט מוז מען ניצן אַ דריטע שפּראַך ווי ענגליש ווי אַ בריק, אָבער מען דאַרף זיין זייער וואַכזאַם ניט צו פֿאַרלירן די ייִדישע אָדער יאָרובאַ אייגנאַרטיקייטן דורכן ענגלישן פֿילטער. דורך אַ טיפֿער אַנאַליז פֿון די גראַמאַטישע קאַטעגאָריעס און אַ רעספּעקט פֿאַר די לינגוויסטישע ירושות פֿון ביידע פֿעלקער, קען דער איבערזעצער שאַפֿן אַ פּינקטלעכע, שיינע און קולטורעל-געטרײַע איבערזעצונג וואָס עפֿנט נײַע טויערן פֿאַר קאָמוניקאַציע.