ትርጉም ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ ቃላትን በቀጥታ ማስተላለፍ ብቻ ሳይሆን ባህልን፣ አውድን እና ስሜትን የመቀየር ጥበባዊ ሂደት ነው። አማርኛ እና ማላይኛ (Bahasa Melayu) ፍጹም የተለያየ የቋንቋ ቤተሰብ ያላቸው፣ በጂኦግራፊያዊ አቀማመጥም ሆነ በታሪክ እጅግ የሚራራቁ ቋንቋዎች ናቸው። አማርኛ የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን በኢትዮጵያ በሰፊው የሚነገር እና የራሱ የሆነ የግዕዝ ፊደል ያለው ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል ማላይኛ የአውስትሮኔዥያ የቋንቋ ቤተሰብ አባል ሲሆን በደቡብ ምስራቅ እስያ በተለይም በማሌዥያ፣ በኢንዶኔዥያ፣ በሲንጋፖር እና በብሩኒ በሰፊው የሚነገር ቋንቋ ነው። እነዚህን ሁለት እጅግ የተለያዩ ቋንቋዎች ማስተርጎም ከፍተኛ ጥንቃቄን፣ የቋንቋ እውቀትን እና የባህል ግንዛቤን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ማላይኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚገጥሙትን ዋና ዋና የሰዋስው፣ የቃላት እና የባህል ተግዳሮቶች በመተንተን የተሳካ የትርጉም ስራዎችን ለመስራት የሚያግዙ መፍትሄዎችን ያቀርባል።
የሰዋስው መዋቅር እና የአረፍተ ነገር አወቃቀር ልዩነቶች
በአማርኛ እና በማላይኛ መካከል ያለው ትልቁ የትርጉም ፈተና የአረፍተ ነገር መዋቅር ልዩነት ነው። አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (SOV - Subject-Object-Verb) የአረፍተ ነገር አወቃቀርን ይከተላል። ለምሳሌ በአማርኛ "ዮሐንስ መጽሐፍ አነበበ" ስንል መጀመሪያ ባለቤቱ (ዮሐንስ)፣ ቀጥሎ ተሳቢው (መጽሐፍ)፣ በመጨረሻም ግሡ (አነበበ) ይከሰታል። ማላይኛ ግን የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (SVO - Subject-Verb-Object) መዋቅርን የሚከተል ቋንቋ ነው። በተመሳሳይ ምሳሌ በማላይኛ "Yohanes membaca buku" ሲባል መጀመሪያ ባለቤቱ (Yohanes)፣ ቀጥሎ ግሡ (membaca)፣ በመጨረሻም ተሳቢው (buku) ይመጣል።
ይህ መሠረታዊ ልዩነት ተርጓሚው እያንዳንዱን አረፍተ ነገር በቃላት ደረጃ ብቻ ሳይሆን ሙሉ መዋቅሩን በመበተን እንደገና በማላይኛ የሰዋስው ሕግ መሠረት እንዲገነባው ያስገድደዋል። በተለይም ውስብስብ የሆኑ ረጅም የአማርኛ አረፍተ ነገሮችን በሚተረጉምበት ጊዜ የአረፍተ ነገሩን ዋና መልዕክት ሳይለቁ መዋቅሩን ማስተካከል ከፍተኛ ጥንቃቄን ይጠይቃል። በአማርኛ ውስጥ ግሡ ሁልጊዜ በአረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ የሚቀመጥ በመሆኑ፣ ተርጓሚው ሙሉውን አረፍተ ነገር ካላነበበ እና ካልተረዳ በስተቀር ወደ ማላይኛ መተርጎም አይችልም።
የቃላት አመጣጥ፣ ቅጥያዎች እና የሞርፎሎጂ ልዩነቶች
አማርኛ እጅግ ውስብስብ የሆነ የሞርፎሎጂ (Morphology) ሥርዓት ያለው ቋንቋ ነው። በአማርኛ ውስጥ አንድ ግሥ የባለቤቱን ጾታ፣ ቁጥር፣ ሰዋሰዋዊ መደብ እና ሌሎችንም መረጃዎች አጣምሮ ሊይዝ ይችላል። ለምሳሌ "ነገረቻቸው" የሚለው አንድ የአማርኛ ቃል በውስጡ ባለቤቷ (እሷ)፣ ተቀባዮቹ (እነሱ) እና ድርጊቱ መፈጸሙን (መናገር) በአንድ ላይ ይይዛል። ይህንን ቃል ወደ ማላይኛ ለመተርጎም ብዙ ቃላትን መጠቀም ያስፈልጋል ("Dia telah memberitahu mereka")።
ማላይኛ ደግሞ በተቃራኒው የቃላት መገጣጠሚያ ወይም ቅጥያዎችን (Affixes/Imbuhan) በስፋት የሚጠቀም ቋንቋ ነው። በማላይኛ ውስጥ ዋናው ቃል ወይም ስረ-ቃል (Kata Dasar) ላይ የተለያዩ ቅድመ-ቅጥያዎችን (Prefixes)፣ ድህረ-ቅጥያዎችን (Suffixes) እና ውስጠ-ቅጥያዎችን (Infixes) በመጨመር አዳዲስ ትርጉሞችን እና የቃል ክፍሎችን መፍጠር የተለመደ ነው። ለምሳሌ "baca" (ማንበብ) የሚለው ስረ-ቃል "membaca" (እያነበበ ነው/ያነባል)፣ "pembaca" (አንባቢ)፣ ወይም "bacaan" (ንባብ) ወደሚሉ ቃላት ሊቀየር ይችላል። በአማርኛ ውስጥ የሚገኙትን ውስብስብ ግሦች በማላይኛ ተስማሚ የሆኑ ቅጥያዎችን በመጠቀም በአግባቡ መተርጎም የትርጉሙን ጥራት ይወስነዋል።
በተጨማሪም ማላይኛ የጊዜ አመልካች ግሦች የሉትም። በአማርኛ ውስጥ ያለፈ፣ የአሁን እና የወደፊት ጊዜ በግሦች መዋቅር ውስጥ በግልጽ የሚታይ ሲሆን፣ በማላይኛ ግን ጊዜን ለማመልከት እንደ "telah" (የተከናወነ)፣ "sedang" (እየተከናወነ ያለ)፣ ወይም "akan" (የሚከናወን) ያሉ የጊዜ አመልካች ረዳት ቃላትን ከግሡ በፊት መጠቀም ያስፈልጋል። ይህ ልዩነት በአማርኛ የተጻፈውን ታሪክ ወይም መረጃ ያለውን የጊዜ ቅደም ተከተል በማላይኛ በትክክል ለማስተላለፍ ጥንቃቄ የተሞላበት ስራን ይጠይቃል።
የክብር አገላለጾች እና የማህበራዊ ደረጃዎች አጠቃቀም
በሁለቱም ቋንቋዎች ውስጥ የማህበራዊ ግንኙነቶች እና የክብር አገላለጾች ትልቅ ቦታ አላቸው። በአማርኛ ውስጥ "እርስዎ" እና "አንቱ" የሚሉ የክብር ስሞች እና ተጓዳኝ የግሥ ቅጥያዎች ሰዎችን በክብር ለመጥራት ያገለግላሉ። ማላይኛ ደግሞ እጅግ ውስብስብ እና የበለፀገ የክብር አነጋገሮች (Honorifics) እና የተጸዋኢ ስሞች ሥርዓት አለው።
ማላይኛን በሚጠቀሙ ማህበረሰቦች ውስጥ የአንድን ሰው ማህበራዊ ደረጃ፣ ዕድሜ፣ እና የሥራ ድርሻ መሠረት በማድረግ የሚመረጡ የተለያዩ የክብር መጠሪያዎች አሉ። ለምሳሌ "Saya" (እኔ) እና "Aku" (እኔ - ለጓደኛ ወይም ላነሰ ሰው) የሚሉት ቃላት አጠቃቀማቸው ጥንቃቄ ይፈልጋል። ሰዎችን ለመጥራትም "Tuan" (ጌታ/አቶ)፣ "Puan" (እመቤት/ወይዘሮ)፣ "Encik" (አቶ) እንዲሁም እንደ "Dato'"፣ "Tan Sri" ያሉ የማዕረግ ስሞች አሉ። ከአማርኛ ወደ ማላይኛ በሚተረጎምበት ጊዜ በአማርኛ የተገለጸውን የክብር ደረጃ በማላይኛ ባህል ውስጥ ካለው ተስማሚ ማህበራዊ ደረጃ ጋር ማዛመድ የተርጓሚው ዋነኛ ኃላፊነት ነው። ይህ ሳይሆን ቢቀር ትርጉሙ ህዝባዊ ተቀባይነትን ሊያጣ ወይም ባለጌነት ሊመስል ይችላል።
የሃይማኖት እና የባህል ቃላት ትርጉም ተግዳሮቶች
የኢትዮጵያ እና የማሌዥያ ባህሎች በሃይማኖታዊ እና ማህበራዊ እሴቶች የበለፀጉ ናቸው። አማርኛ ከክርስትና እና ከእስልምና ሃይማኖቶች ጋር የተያያዙ በርካታ የባህል ቃላት አሉት። ማላይኛ ደግሞ ከእስልምና ሃይማኖት እና ከማላይ ባህላዊ እምነቶች ጋር የተያያዙ ቃላትን በስፋት ይይዛል። ማላይኛ በርካታ የአረብኛ ብድር ቃላትን (Arabic loanwords) የያዘ ሲሆን፣ አማርኛም በተመሳሳይ የራሱ የሴማዊ ምንጭ ስላለው የተወሰኑ ቃላትን በቀጥታም ባይሆን በተዘዋዋሪ ሊጋሩ ይችላሉ።
ይሁን እንጂ ለየት ያሉ ባህላዊ ምግቦችን፣ አልባሳትን እና ማህበራዊ ልማዶችን የሚገልጹ ቃላትን መተርጎም ፈታኝ ነው። ለምሳሌ እንደ "እንጀራ"፣ "ጠጅ"፣ "ማህበር" ወይም "እድር" ያሉ የአማርኛ ቃላትን ወደ ማላይኛ በቀጥታ ለመተርጎም አቻ ቃላት ማግኘት አስቸጋሪ ነው። በእንዲህ ያለ ጊዜ ተርጓሚው ቃላቱን በማላይኛ ፊደላት መጻፍ (Transliteration) እና በቅንፍ ውስጥ ወይም በግርጌ ማስታወሻ (Footnote) አማካኝነት ማብራሪያ መስጠት ይኖርበታል። ይህ ዘዴ የጽሑፉን ይዘት ሳያዛባ የባህል እሴቶቹን ለባዕድ አንባቢዎች ለማስተዋወቅ ያስችላል።
ለተሳካ ትርጉም ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ማላይኛ የሚደረገውን የትርጉም ጥራት ለማሻሻል የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም ይመከራል፡
- የአውድ ግንዛቤ (Contextual Understanding)፦ ቃላትን ለይቶ ከመተርጎም ይልቅ ሙሉውን ምንባብ በማንበብ ደራሲው ለማስተላለፍ የፈለገውን ዋና መልዕክት እና ስሜት መረዳት ቀዳሚው ተግባር መሆን አለበት።
- ተገቢ የክብር መጠሪያዎችን መምረጥ፦ በማላይኛ ጽሑፍ ውስጥ የሚጠቀሱትን ገጸ-ባህሪያት ወይም ግለሰቦች ማህበራዊ ደረጃ በማጥናት ትክክለኛውን የክብር ስም (Tuan, Puan, Encik) መጠቀም ያስፈልጋል።
- ትርጉሙን ለአካባቢው ተደራሽ ማድረግ (Localization)፦ ትርጉሙ ለማሌዥያ፣ ለኢንዶኔዥያ ወይም ለሲንጋፖር አንባቢዎች የሚቀርብ መሆኑን በመለየት፣ በየአገሩ የሚነገረውን የማላይኛ ቋንቋ ዘይቤ (Dialect) እና የቃላት አጠቃቀም ግምት ውስጥ ማስገባት ይገባል።
- ባህላዊ ቃላትን በጥንቃቄ ማብራራት፦ አቻ የሌላቸውን የአማርኛ ባህላዊ ቃላት በግርጌ ማስታወሻዎች አማካኝነት በዝርዝር ማብራራት አንባቢው ጽሑፉን በቀላሉ እንዲረዳው ያደርጋል።
- የባለሙያ ግምገማ (Proofreading)፦ የተተረጎመው ጽሑፍ ማላይኛ የአፍ መፍቻ ቋንቋ በሆነው ባለሙያ መገምገሙ የጽሑፉን ሰዋሰዋዊ ትክክለኛነት እና ተፈጥሮአዊ የንግግር ፍሰት ያረጋግጣል።
የማሽን ትርጉም እና የሰው ኃይል አስፈላጊነት
በአሁኑ ጊዜ የትርጉም ስራን ቢያቀልልም፣ ለአማርኛ እና ለማላይኛ ጥምረት ግን የማሽን ትርጉም (እንደ ጎግል ትርጉም ያሉ መተግበሪያዎች) አሁንም ሰፊ ክፍተት አለባቸው። ሁለቱ ቋንቋዎች አነስተኛ የትርጉም መረጃ ምንጭ (Low-Resource Languages) ያላቸው ከመሆኑም በላይ የሰዋስው አወቃቀራቸው እጅግ የተራራቀ በመሆኑ፣ ማሽኖች የሚያመርቱት ትርጉም ብዙ ጊዜ የተዛባ እና ትርጉም የማይሰጥ ይሆናል። ስለዚህ ጥራት ላለው መረጃ ልውውጥ፣ ለንግድ ሰነዶች፣ ለስነ-ጽሑፍ እና ለህጋዊ ጉዳዮች የሰው ተርጓሚዎች እውቀት እና የባህል ግንዛቤ የማይተካ ሚና አለው።