Լեզվական թարգմանությունը պարզապես բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի համապատասխան բառերով: Այն երկու տարբեր աշխարհայացքների, մշակույթների և քերականական համակարգերի կամրջումն է: Հատկապես բարդ և հետաքրքիր է հայերենից խմերերեն (Կամբոջայի պաշտոնական լեզուն) թարգմանության գործընթացը: Այս երկու լեզուները պատկանում են բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների. հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ է, իսկ խմերերենը պատկանում է ավստրոասիական լեզվաընտանիքի մոն-խմերական ճյուղին: Այս հոդվածում կքննարկենք այն հիմնական քերականական, մշակութային և բառապաշարային նրբությունները, որոնց բախվում են թարգմանիչները հայերենից խմերերեն թարգմանություն կատարելիս, և կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ՝ որակյալ արդյունք ստանալու համար:
1. Քերականական կառուցվածքների անդունդը. Սինթետիկ հայերենից դեպի անալիտիկ խմերերեն
Հայերենը բնութագրվում է որպես սինթետիկ (կամ կցական-թեքական) լեզու, որտեղ բառերի քերականական հարաբերությունները արտահայտվում են հոլովական վերջավորությունների, խոնարհման համակարգի և նախդիրների միջոցով: Ի հակադրություն դրան, խմերերենը բացարձակապես անալիտիկ (մեկուսացնող) լեզու է: Սա նշանակում է, որ խմերերենում բառերը չեն ենթարկվում ձևաբանական փոփոխությունների:
- Հոլովների բացակայությունը. Հայերենի յոթ հոլովները (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական) խմերերենում չունեն համապատասխան վերջավորություններ: Փոխարենը, քերականական կապերն արտահայտվում են խիստ սահմանված բառակարգի (Subject-Verb-Object կամ Ենթակա-Ստորոգյալ-Խնդիր) և հատուկ նախդիրների ու մասնիկների օգնությամբ:
- Բայական համակարգի տարբերությունները. Հայերենում բայը խոնարհվում է ըստ դեմքի, թվի, ժամանակի, կերպի և եղանակի: Խմերերենում բայը երբեք չի փոփոխվում: Օրինակ, «գնում եմ», «գնում ես», «գնացինք» ձևերը խմերերենում կունենան նույն բայարմատը, իսկ դեմքն ու թիվը կհասկացվեն դերանուններից: Ժամանակն ու կերպը արտահայտվում են բայից առաջ կամ հետո դրվող օժանդակ բառերի (օրինակ՝ անցյալ ժամանակի համար օգտագործվող «ban» մասնիկի) կամ պարզապես ժամանակ ցույց տվող մակբայների միջոցով:
2. Սոցիալական աստիճանակարգումը և հարգալից լեզվական ձևերը (Honorifics)
Խմերերենի ամենաբարդ և յուրօրինակ կողմերից մեկը սոցիալական ռեգիստրների կամ հարգական համակարգի գոյությունն է: Թեև հայերենում մենք ունենք տարբերակում «դու»-ի և հարգալից «դուք»-ի միջև, խմերերենն ունի բազմաստիճան համակարգ, որն ազդում է ոչ միայն դերանունների, այլև գոյականների ու բայերի ընտրության վրա: Խմերերենում խոսակցական բառապաշարը փոխվում է՝ կախված խոսակցի կարգավիճակից՝
- Առօրյա կամ ոչ պաշտոնական խոսք (հավասարը հավասարին կամ ընտանիքում):
- Հարգալից խոսք (բարձրաստիճան անձանց, տարեցների կամ օտարների հետ խոսելիս):
- Կրոնական լեզու (վանականների հետ խոսելիս կամ նրանց մասին պատմելիս):
- Արքայական լեզու (թագավորական ընտանիքի անդամների համար):
Հայերենից թարգմանելիս կարևոր է ճիշտ որոշել տեքստի համատեքստը և հերոսների սոցիալական կապերը: Օրինակ, հայերեն «ուտել» կամ «խոսել» բայերը խմերերեն թարգմանելիս կարող են ունենալ 4-5 տարբեր համարժեքներ՝ կախված նրանից, թե ով է գործողություն կատարողը:
3. Թվական դասակարգիչների (Classifiers) կիրառությունը խմերերենում
Մեկ այլ կարևոր քերականական երևույթ, որը բացակայում է հայերենում, բայց պարտադիր է խմերերենում, թվական դասակարգիչների օգտագործումն է: Հայերենում մենք ասում ենք «երեք գիրք», «հինգ ուսանող» կամ «երկու շուն»: Խմերերենում անհնար է թվականը անմիջապես միացնել գոյականին: Պարտադիր է օգտագործել դասակարգիչ բառեր, որոնք բնորոշում են առարկայի ձևը, տեսակը կամ կարգավիճակը: Օրինակ՝
- Մարդկանց համար օգտագործվում է «nea'k» (անձ) դասակարգիչը:
- Կենդանիների, գրքերի, սեղանների համար օգտագործվում է «kbal» (գլուխ) դասակարգիչը:
- Տափակ առարկաների (թուղթ, նամակ) համար օգտագործվում է «sanh» դասակարգիչը:
Թարգմանիչը պետք է տիրապետի այս համակարգին, որպեսզի խմերերեն տեքստը հնչի բնական և քերականորեն ճիշտ:
4. Լեզվամշակութային և կրոնական տարբերությունների հաղթահարումը
Լեզուն մշակույթի հայելին է: Հայաստանը և Կամբոջան ունեն բոլորովին տարբեր պատմական և հոգևոր արմատներ: Հայերենը ձևավորվել է քրիստոնեական արժեհամակարգի, Աստվածաշնչի թարգմանության և եվրոպական մտածողության ազդեցության տակ: Խմերերենը, ընդհակառակը, կրում է թերավադա բուդդայականության, հինդուիզմի և հնդկական մշակույթի (սանսկրիտ և պալի լեզուների) հսկայական ազդեցությունը:
Կրոնական և բարոյագիտական հասկացությունների թարգմանությունը պահանջում է խորը վերլուծություն: Օրինակ, քրիստոնեական «մեղք», «փրկություն», «հոգի» հասկացությունները խմերերեն թարգմանելիս կարող են ստանալ բուդդայական երանգավորումներ (ինչպիսիք են կառման կամ սամսարան), ինչը կարող է աղավաղել նախնական իմաստը: Նման դեպքերում թարգմանչից պահանջվում է նկարագրական թարգմանություն կամ համատեքստային ճշգրտումներ կատարելու հմտություն:
5. Գործնական խորհուրդներ արդյունավետ թարգմանության համար
Հայերենից խմերերեն կամ հակառակ ուղղությամբ թարգմանություն կատարելիս խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին՝
- Համատեքստի խորը վերլուծություն. Նախքան թարգմանությունը սկսելը, որոշեք տեքստի ոճը (գրական, պաշտոնական, խոսակցական), ինչպես նաև հերոսների կամ խոսակիցների միջև առկա հարաբերությունները՝ խմերերենում ճիշտ հարգական ձևերն ընտրելու համար:
- Օժանդակ լեզուների կիրառում. Հաշվի առնելով ուղիղ հայերեն-խմերերեն բառարանների սակավությունը՝ որպես կամուրջ օգտագործեք անգլերենը կամ ֆրանսերենը (որը պատմականորեն մեծ դեր է ունեցել Կամբոջայում): Սակայն զգուշացեք երկակի թարգմանության ժամանակ իմաստային կորուստներից:
- Բառացի թարգմանությունից խուսափում. Խուսափեք հայերեն դարձվածքների և պատկերավոր արտահայտությունների բառացի թարգմանությունից: Փնտրեք խմերերենի համապատասխան իմաստային համարժեքները կամ թարգմանեք իմաստային մակարդակով:
- Խմբագրում կրողի կողմից (Native Proofreading). Թարգմանված նյութը միշտ հանձնեք խմերերենը որպես մայրենի լեզու տիրապետող մասնագետի խմբագրմանը: Դա կօգնի հարթել քերականական անհամապատասխանությունները և տեքստը դարձնել բնական կամբոջացի ընթերցողի համար:
6. Բառարանային և տեխնոլոգիական մարտահրավերները
Այսօր հայերենից խմերերեն թարգմանության հիմնական խոչընդոտներից մեկը որակյալ բառարանային բազաների և մեքենայական թարգմանության գործիքների թերզարգացվածությունն է: Թեև ժամանակակից արհեստական բանականության մոդելները և ավտոմատ թարգմանիչները զգալի առաջընթաց են գրանցել, նրանք դեռևս հաճախ թույլ են տալիս կոպիտ սխալներ՝ չհասկանալով հայերենի բարդ հոլովումները կամ խմերերենի նուրբ հարգական աստիճանները: Ուստի, մարդկային գործոնը և պրոֆեսիոնալ թարգմանչի ներդրումը մնում են անփոխարինելի այս երկու հնագույն և հարուստ լեզուների հաղորդակցման գործընթացում: