Кіріспе: Екі түрлі әлемнің тілдесуі
Қазіргі жаһандану дәуірінде мәдениетаралық коммуникация шекара танымайды. Осы орайда, Орталық Азияның бай тарихы мен мәдениетін арқалаған қазақ тілі мен Шығыс Африканың кең байтақ өлкесінде сөйлейтін, халықаралық деңгейде танымал суахили (кисуахили) тілі арасындағы тікелей аударма мәселесі ерекше маңызға ие бола бастады. Қазақ тілінен суахили тіліне аудару процесі — бұл жай ғана сөздерді ауыстыру емес, бұл екі мүлдем басқа тілдік жүйенің, екі бөлек мәдени кеңістіктің тоғысуы болып табылады. Бұл мақалада біз қазақ тілінен суахили тіліне аудару кезінде туындайтын негізгі лингвистикалық ерекшеліктерді, құрылымдық айырмашылықтарды және аударма сапасын арттыруға көмектесетін практикалық кеңестерді қарастырамыз.
Құрылымдық айырмашылықтар: Жалғамалы қазақ тілінен банту тілдер тобына өту
Қазақ тілі түркі тілдері тобына жатады және айқын агглютинативті (жалғамалы) құрылымға ие. Мұнда сөз түрлендіру негізінен сөз түбіріне бірінен соң бірі жалғанатын суффикстер (қосымшалар) арқылы жүзеге асады. Мысалы, «кітаптарымызда» деген сөз «кітап» (түбір) + «тар» (көптік жалғау) + «ымыз» (тәуелдік жалғау) + «да» (жатыс септік) бөлшектерінен тұрады. Әрбір қосымшаның өз орны мен функциясы бар және олар қатаң тәртіппен жалғанады.
Екінші жағынан, суахили тілі банту тілдер тобына жататын агглютинативті тіл болып табылады. Бірақ оның басты ерекшелігі — сөз өзгерту процесінің негезінен префикстер (сөз алды қосымшалары) арқылы жүзеге асырылуында. Суахили тіліндегі етістіктер — бұл тұтас бір сөйлемді білдіретін күрделі префикстік тізбектер. Мысалы, «tulikiona» (біз оны көрдік) сөзін талдап көрейік: «tu-» (біз - бастауыш префиксі), «-li-» (өткен шақ көрсеткіші), «-ki-» (анықтауыш зат есім класының объектілік көрсеткіші), «-ona» (көру - етістік түбірі). Бұл айырмашылық аудармашыдан сөз жасау жүйесін түбегейлі өзгертіп ойлауды талап етеді. Суффикстік жүйеден префикстік жүйеге өту барысында грамматикалық ақпараттың орналасу ретін қатаң қадағалау қажет.
Суахили тіліндегі зат есімдер класы: Аудармашының басты сынағы
Суахили грамматикасының ең күрделі тұсы — зат есімдер класының жүйесі (Ngeli). Бұл жүйеде зат есімдердің мағынасына және формасына қарай топтастырылған 18-ге жуық класс бар (мысалы, адамдар класы, ағаштар мен өсімдіктер класы, бұйымдар класы және т.б.). Сөйлемдегі басқа сөздердің барлығы (сын есімдер, есімдіктер, етістіктер) осы зат есімнің класына сәйкес арнайы келісім префикстерін қабылдауы тиіс.
Қазақ тілінде мұндай грамматикалық санаттар мүлдем жоқ. Қазақ тіліндегі зат есімдер жынысқа немесе кластарға бөлінбейді, сөйлемдегі қимыл мен сын есімдер зат есіммен септік немесе класс бойынша үйлесім табуды қажет етпейді. Мысалы, қазақ тілінде «жақсы адам» және «жақсы кітап» тіркестеріндегі «жақсы» сөзі өзгеріссіз қалады. Ал суахили тілінде бұл тіркестер келесідей болады: «mtu mzuri» (мұнда mtu - адам, m- класы; mzuri - жақсы, m- префиксі жалғанған) және «kitabu kizuri» (мұнда kitabu - кітап, ki- класы; kizuri - жақсы, ki- префиксі жалғанған). Қазақ тілінен суахили тіліне аудару кезінде әрбір зат есімнің қай класқа жататынын дұрыс анықтау және сөйлемдегі барлық сөздердің қисынды байланысын қамтамасыз ету аудармашының кәсібилігін көрсетеді.
Сөз тәртібі және синтаксистік үйлесімділік
Тілдердің синтаксистік құрылымы да аударма барысында үлкен өзгерістерді қажет етеді. Қазақ тілі — SOV (Subject-Object-Verb / Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) құрылымды тіл. Яғни, сөйлемнің баяндауышы (етістік) әдетте сөйлемнің соңында орналасады. Ал суахили тілі — классикалық SVO (Subject-Verb-Object / Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымына бағынады. Мұнда етістік сөйлемнің ортасында, бастауыштан кейін және толықтауыштан бұрын келеді.
Бұл айырмашылық ұзын, күрделі сөйлемдерді аудару кезінде ерекше қиындық туғызады. Аудармашы қазақша мәтіндегі ойды толық оқып, оның мағыналық құрылымын басынан аяғына дейін түсініп алғаннан кейін ғана суахили тіліне аударуы керек. Сөзбе-сөз аудару әдісі бұл жағдайда мүлдем жарамсыз болып табылады және суахили тілінде түсініксіз, жасанды сөйлемдердің пайда болуына әкеп соғады. Сөйлемдерді дұрыс құрылымдау оқырманның мәтінді жеңіл қабылдауына мүмкіндік береді.
Мәдени және контекстік бейімдеу: Идиомалар мен ұлттық ерекшеліктер
Аударма тек лингвистикалық емес, сонымен бірге мәдени трансформация болып табылады. Қазақ халқының дүниетанымы, салт-дәстүрі, көшпелі өмір салты және ислам мәдениеті қазақ тілінің фразеологиялық қорында терең із қалдырған. Екінші жағынан, суахили тілі — Шығыс Африка жағалауындағы теңіз саудасының, тропикалық табиғаттың және банту мәдениеті мен араб әсерінің араласуынан туындаған өркениеттің жемісі.
Мәселен, қазақ тіліндегі төрт түлік малға байланысты идиомалар мен мақал-мәтелдер өте көп. «Қой аузынан шөп алмас» (жуас, момын) немесе «тайға таңба басқандай» (анық, айқын) деген тіркестерді суахили тіліне сөзбе-сөз аудару ешқандай мағына бермейді. Мұндай жағдайда аудармашы суахили мәдениетіндегі баламаларды іздеуі керек. Мысалы, суахили тіліндегі «жуас» ұғымын білдіру үшін «mpole kama kondoo» (қой сияқты жуас) деген тіркесті қолдануға болады, бірақ басқа да көптеген африкалық контекстке тән фразеологизмдерді дұрыс таңдау маңызды. Сондай-ақ, суахили тіліндегі «Utu» (адамгершілік, өзара құрмет) немесе «Harambee» (жұмыла көтерген жүк жеңіл) сияқты ұлттық концептілерді қазақ тіліне аударғанда немесе қазақтың «асар» дәстүрін суахили тіліне жеткізгенде олардың әлеуметтік мәнін ашатын сипаттамалы аударма әдісін қолданған жөн. Мәдени локализация аударылған мәтіннің табиғилығын қамтамасыз етеді.
Қазақ тілінен суахили тіліне аударатын мамандарға арналған кеңестер
Осы екі тілдің арасында кәсіби деңгейде жұмыс істегісі келетін аудармашылар мен мазмұн жасаушыларға арналған негізгі кеңестер келесідей:
- Суахили тілінің етістік жүйесін терең меңгеріңіз: Етістікке жалғанатын префикстердің орналасу реті мен мағынасын (шақ, жақ, бағыт, болымсыздық) мұқият зерттеңіз. Бұл етістіктің дұрыс қолданылуын қамтамасыз етеді.
- Зат есімдер класына үнемі талдау жасаңыз: Аударма жасамас бұрын әрбір суахили сөзінің класын анықтап, сөйлемдегі үйлесімділікті (concord) тексеріңіз. Кластар арасындағы үйлесімділік бұзылса, сөйлем мағынасынан айырылады.
- Синтаксисті қайта құрыңыз: Қазақ тіліндегі SOV құрылымын суахили тіліндегі SVO құрылымына айналдыру үшін сөйлем мүшелерінің орнын ауыстырудан қорықпаңыз.
- Контекстке және мәдениетке мән беріңіз: Мәтінді жай ғана аудармаңыз, оны Шығыс Африка оқырмандарының қабылдауына ыңғайлы етіп бейімдеңіз.
- Заманауи технологиялар мен сөздіктерді қолданыңыз: Тікелей қазақша-суахилише сөздіктер өте сирек болғандықтан, ағылшын немесе орыс тілдерін аралық тіл ретінде пайдалана отырып, мағыналық дәлдікті бірнеше рет тексеріп отырыңыз.
Қорытынды
Қазақ тілінен суахили тіліне аудару — бұл екі түрлі тілдік жүйе мен мәдениеттің арасындағы алтын көпір. Грамматикалық құрылымдар мен мәдени контексттердің айырмашылығына қарамастан, дұрыс лингвистикалық талдау, жүйелі тәсіл және мәдени локализация әдістерін қолдану арқылы жоғары сапалы, оқырманға түсінікті мәтіндер жасауға болады. Тілдердің ерекшеліктерін терең түсіну — табысты әрі сапалы аударманың негізгі кепілі болып табылады.