នៅក្នុងយុគសម័យសាកលភាវូបនីយកម្ម ការបកប្រែភាសាកាន់តែដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងប្រជាជាតិ និងវប្បធម៌ខុសៗគ្នា។ ក្នុងចំណោមនោះ ការបកប្រែរវាងភាសាខ្មែរ និងភាសាបាសក៍ (Basque ឬ Euskara) គឺជាប្រធានបទមួយដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ និងពោរពេញទៅដោយភាពស្មុគស្មាញ។ ដោយសារតែភាសាទាំងពីរនេះមានប្រភពដើម រចនាសម្ព័ន្ធវេយ្យាករណ៍ និងលក្ខណៈរូបសាស្ត្រខុសគ្នាស្រឡះ ការយល់ដឹងអំពីចំណុចលម្អិត និងយុទ្ធសាស្ត្របកប្រែគឺជាគន្លឹះមិនអាចខ្វះបានសម្រាប់អ្នកបកប្រែអាជីព ដើម្បីធានាបាននូវគុណភាពអត្ថបទខ្ពស់បំផុត និងភាពត្រឹមត្រូវនៃបរិបទវប្បធម៌។
១. ស្វែងយល់អំពីប្រភពដើមនៃភាសាទាំងពីរ
ភាសាខ្មែរ និងភាសាបាសក៍ គឺជាភាសាពីរដែលមានប្រព័ន្ធខុសគ្នាទាំងស្រុងទាំងប្រភពដើម និងការវិវត្ត។ ភាសាខ្មែរជាសមាជិកនៃក្រុមភាសាអូស្រ្តូអាស៊ីត (Austroasiatic) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ វាជាភាសាវិភាគ (Analytic Language) ដែលមិនមានការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ពាក្យទៅតាមកាល ភេទ ឬចំនួននោះទេ ពោលគឺអត្ថន័យនៃល្បះអាស្រ័យទៅលើលំដាប់ពាក្យ និងពាក្យជំនួយនានា។
ផ្ទុយទៅវិញ ភាសាបាសក៍ គឺជាភាសាឯកោខាងសេនេទិច (Language Isolate) ដែលមានន័យថាវាមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយភាសាណាមួយផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោកឡើយ សូម្បីតែភាសាក្នុងអំបូរឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបដែលនៅជុំវិញវាក៏ដោយ។ ភាសាបាសក៍ត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងតំបន់ស្វយ័តបាសក៍នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងផ្នែកខ្លះនៃភាគនិរតីនៃប្រទេសបារាំង។ វាជាភាសាសំយោគបិទភ្ជាប់ (Agglutinative Language) ដែលពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើការបន្ថែមបច្ច័យទៅលើឫសពាក្យ ដើម្បីបញ្ជាក់ពីមុខងារវេយ្យាករណ៍ និងទំនាក់ទំនងរវាងពាក្យនៅក្នុងល្បះ។ ការយល់ដឹងអំពីភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋាននេះ គឺជាជំហានដំបូងដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់អ្នកបកប្រែ។
២. ឧបសគ្គខាងរចនាសម្ព័ន្ធល្បះ និងលំដាប់ពាក្យ
លំដាប់ពាក្យដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់ន័យ។ ភាសាខ្មែរប្រើប្រាស់ទម្រង់លំដាប់ពាក្យ «ប្រធាន-កិរិយាសព្ទ-កម្មបទ» (Subject-Verb-Object ឬ SVO) ជាទូទៅ។ ឧទាហរណ៍៖ «ខ្ញុំញ៉ាំបាយ» ដែល «ខ្ញុំ» ជាប្រធាន «ញ៉ាំ» ជាកិរិយាសព្ទ និង «បាយ» ជាកម្មបទ។
ផ្ទុយទៅវិញ ភាសាបាសក៍មានលំដាប់ពាក្យមូលដ្ឋានជា «ប្រធាន-កម្មបទ-កិរិយាសព្ទ» (Subject-Object-Verb ឬ SOV) ទោះបីជាភាសានេះមានភាពបត់បែនខ្ពស់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់ពាក្យដើម្បីសង្កត់ធ្ងន់លើចំណុចណាមួយក៏ដោយ។ លើសពីនេះ ភាសាបាសក៍ប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធវិភត្តិនាម (Noun Case System) យ៉ាងស្មុគស្មាញ រហូតដល់ទៅប្រហែល ១៧ វិភត្តិ (ដូចជា Ergative, Absolutive, Dative, Genitive ជាដើម)។ នេះមានន័យថា នៅពេលបកប្រែពីខ្មែរទៅបាសក៍ អ្នកបកប្រែមិនអាចគ្រាន់តែបកប្រែពាក្យមួយទៅពាក្យមួយតាមលំដាប់លំដោយបានឡើយ ប៉ុន្តែត្រូវរុះរើរចនាសម្ព័ន្ធល្បះទាំងស្រុង ហើយកំណត់មុខងារនៃនាមនីមួយៗឱ្យបានច្បាស់លាស់ដើម្បីបំពាក់វិភត្តិឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។
៣. ភាពស្មុគស្មាញនៃប្រព័ន្ធ Ergative-Absolutive នៅក្នុងភាសាបាសក៍
លក្ខណៈវេយ្យាករណ៍ដ៏លេចធ្លោបំផុតមួយរបស់ភាសាបាសក៍ ដែលមិនមានទាល់តែសោះនៅក្នុងភាសាខ្មែរ គឺប្រព័ន្ធចាត់ថ្នាក់ប្រធានបែប Ergative-Absolutive។ នៅក្នុងភាសានេះ៖
- ប្រសិនបើកិរិយាសព្ទជាកិរិយាសព្ទអកម្ម (Intransitive Verb - គ្មានកម្មបទទទួលរងអំពើ) ប្រធាននៃល្បះនឹងស្ថិតក្នុងវិភត្តិ Absolutive (គ្មានបច្ច័យបន្ថែម)។
- ប្រសិនបើកិរិយាសព្ទជាកិរិយាសព្ទសកម្ម (Transitive Verb - មានកម្មបទទទួលរងអំពើ) ប្រធាននៃល្បះត្រូវតែស្ថិតក្នុងវិភត្តិ Ergative (ត្រូវបន្ថែមបច្ច័យ "-ក" ឬ "-ek") ចំណែកឯកម្មបទវិញស្ថិតក្នុងវិភត្តិ Absolutive។
ចំណុចនេះបង្កជាការលំបាកយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់អ្នកបកប្រែភាសាខ្មែរ ព្រោះភាសាខ្មែរមិនមានការបែងចែកបែបនេះទេ។ ឧទាហរណ៍ ល្បះខ្មែរថា «ក្មេងនោះដេក» (កិរិយាសព្ទអកម្ម) និង «ក្មេងនោះអានសៀវភៅ» (កិរិយាសព្ទសកម្ម) ប្រើប្រាស់ពាក្យ «ក្មេងនោះ» ដូចគ្នាដោយគ្មានការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងភាសាបាសក៍ ពាក្យ «ក្មេងនោះ» នៅក្នុងល្បះទាំងពីរនឹងមានទម្រង់ខុសគ្នាទាំងស្រុង។
៤. ការបកប្រែកាល ទិដ្ឋភាព និងកិរិយាសព្ទជំនួយ
ភាសាខ្មែរមិនមានការបំបែកកិរិយាសព្ទ (Verb Conjugation) ទៅតាមកាល (Tense) នោះទេ។ យើងប្រើប្រាស់ពាក្យសញ្ញាកាលដូចជា «បាន» «កំពុង» «នឹង» ឬពាក្យបញ្ជាក់ពេលវេលាដូចជា «ម្សិលមិញ» «ថ្ងៃនេះ» «ថ្ងៃស្អែក» ដើម្បីបញ្ជាក់កាលវេលា។ កិរិយាសព្ទនៅតែរក្សាទម្រង់ដើមដដែល។
ផ្ទុយទៅវិញ កិរិយាសព្ទនៅក្នុងភាសាបាសក៍មានភាពស្មុគស្មាញខ្លាំង ដោយសារវាមានប្រព័ន្ធផ្សំកិរិយាសព្ទច្រើនបែប (Polypersonal Agreement)។ នេះមានន័យថាកិរិយាសព្ទមួយមិនត្រឹមតែផ្លាស់ប្តូរទៅតាមកាល និងទិដ្ឋភាពប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ត្រូវផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ទៅតាមប្រធាន កម្មបទផ្ទាល់ និងកម្មបទប្រយោលក្នុងពេលតែមួយផងដែរ។ អ្នកបកប្រែត្រូវស្វែងយល់ឱ្យច្បាស់ពីបរិបទនៃល្បះខ្មែរ ដើម្បីកំណត់ឱ្យបានត្រឹមត្រូវថាតើនរណាធ្វើសកម្មភាព ធ្វើទៅលើនរណា និងធ្វើក្នុងកាលវេលាណា មុននឹងជ្រើសរើសទម្រង់កិរិយាសព្ទបាសក៍ដែលសមស្រប។
៥. ភាពខុសគ្នានៃការប្រើប្រាស់ពាក្យចាត់ថ្នាក់ (Classifiers)
លក្ខណៈពិសេសមួយទៀតនៃភាសាខ្មែរគឺការប្រើប្រាស់ «ចំនូនរាប់ + នាមចាត់ថ្នាក់» ឬ «នាម + ចំនួនរាប់ + នាមចាត់ថ្នាក់» (ដូចជា ផ្លែ, ក្បាល, នាក់, ច្បាប់ ជាដើម)។ ឧទាហរណ៍៖ «សៀវភៅបីក្បាល» ឬ «មនុស្សប្រាំនាក់»។ ភាសាបាសក៍មិនមានប្រព័ន្ធនាមចាត់ថ្នាក់បែបនេះទេ។ នៅក្នុងភាសាបាសក៍ គេគ្រាន់តែប្រើប្រាស់ចំនួនរាប់ផ្គួបជាមួយនាមផ្ទាល់តែម្តង។ ដូចនេះ ពេលបកប្រែពីខ្មែរទៅបាសក៍ អ្នកបកប្រែត្រូវលុបបំបាត់ពាក្យចាត់ថ្នាក់ទាំងនោះ ដើម្បីកុំឱ្យល្បះបាសក៍មានភាពសាំញ៉ាំ និងមិនធម្មជាតិ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពេលបកប្រែពីបាសក៍មកខ្មែរវិញ ត្រូវតែបន្ថែមនាមចាត់ថ្នាក់ឱ្យបានសមស្របទៅតាមប្រភេទនាមនីមួយៗជាដាច់ខាត។
៦. វាក្យសព្ទ និងបរិបទវប្បធម៌
ភាសាខ្មែរមានពាក្យសំបូរបែបដែលទាក់ទងនឹងរបៀបរស់នៅ កសិកម្ម និងបរិស្ថានត្រូពិច ព្រមទាំងមានកម្រិតគួរសមច្រើនជាន់ថ្នាក់ស្របតាមទំនាក់ទំនងសង្គម និងឋានានុក្រម (ដូចជាភាសាសាមញ្ញ ភាសាសមរម្យ និងរាជសព្ទ)។ ចំណែកឯភាសាបាសក៍វិញ មានវាក្យសព្ទយ៉ាងច្រើនដែលទាក់ទងនឹងជីវភាពរស់នៅតាមតំបន់ភ្នំ សមុទ្រ និងការចិញ្ចឹមសត្វ។ ការស្វែងរកពាក្យសមមូលដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទវប្បធម៌ទាំងនេះ គឺត្រូវការការស្រាវជ្រាវយ៉ាងម៉ត់ចត់ពីសំណាក់អ្នកបកប្រែ ដើម្បីកុំឱ្យមានការយល់ច្រឡំ ឬបាត់បង់អត្ថន័យវប្បធម៌ដើមរបស់អត្ថបទ។
៧. យុទ្ធសាស្ត្រគន្លឹះសម្រាប់អ្នកបកប្រែភាសាខ្មែរ-បាសក៍
ដើម្បីទទួលបានការបកប្រែដែលមានគុណភាពខ្ពស់ និងមានលក្ខណៈធម្មជាតិ គួរអនុវត្តតាមយុទ្ធសាស្ត្រដូចខាងក្រោម៖
- ការបកប្រែផ្អែកលើអត្ថន័យ (Semantic Translation)៖ ចៀសវាងការបកប្រែពាក្យដាច់ៗដោយផ្ទាល់ (Literal Translation)។ ត្រូវផ្តោតលើគំនិតចម្បង និងសារដើមដែលអ្នកនិពន្ធចង់បញ្ជូន រួចរៀបចំល្បះឡើងវិញស្របតាមវេយ្យាករណ៍បាសក៍។
- ការប្រើប្រាស់ភាសាកណ្តាលដោយប្រុងប្រយ័ត្ន៖ ដោយសារតែការបកប្រែផ្ទាល់រវាងខ្មែរ និងបាសក៍មានធនធានតិចតួច អ្នកបកប្រែភាគច្រើនអាចនឹងត្រូវប្រើប្រាស់ភាសាកណ្តាល (ដូចជា ភាសាអង់គ្លេស ឬភាសាអេស្ប៉ាញ)។ ក្នុងករណីនេះ ត្រូវប្រាកដថាការបកប្រែមិនបាត់បង់ន័យដើម ឬខុសឆ្គងដោយសារការបកប្រែពីរដំណាក់កាលនោះឡើយ។
- ការយល់ដឹងពីវប្បធម៌៖ ភាសាខ្មែរមានកម្រិតនៃការប្រើប្រាស់ពាក្យសម្តីទៅតាមឋានៈសង្គម និងការគួរសម (Honorifics)។ ឯភាសាបាសក៍ក៏មានទម្រង់និយាយបែបស្និទ្ធស្នាល និងបែបផ្លូវការផងដែរ (ដូចជាប្រព័ន្ធ "hika" និង "zuka")។ ការជ្រើសរើសកម្រិតភាសាឱ្យត្រូវនឹងបរិបទសង្គមនៃភាសាទាំងពីរ គឺជារឿងដែលមិនអាចខ្វះបាន។
- ការត្រួតពិនិត្យដោយអ្នកជំនាញភាសាកំណើត៖ ក្រោយពេលបកប្រែរួច រាល់ឯកសារបាសក៍គួរតែត្រូវបានអាន និងកែសម្រួលដោយអ្នកនិយាយភាសាបាសក៍ជាភាសាកំណើត (Native Speaker) ដើម្បីធានាថារចនាបថសរសេរមានភាពរលូន និងត្រឹមត្រូវតាមបែបផែនតំបន់។
៨. សន្និដ្ឋាន
ទោះបីជាការបកប្រែរវាងភាសាខ្មែរ និងភាសាបាសក៍ជាកិច្ចការដ៏លំបាក និងទាមទារការផ្ដោតអារម្មណ៍ខ្ពស់ ដោយសារតែភាពខុសគ្នាស្រឡះនៃប្រព័ន្ធភាសាក៏ដោយ វានៅតែជាស្ពានចម្លងវប្បធម៌ដ៏មានតម្លៃ។ តាមរយៈការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីលក្ខណៈវេយ្យាករណ៍ ការប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសបកប្រែបត់បែន និងការយកចិត្តទុកដាក់លើបរិបទវប្បធម៌ អ្នកបកប្រែនឹងអាចបង្កើតស្នាដៃបកប្រែមួយដ៏ល្អឥតខ្ចោះ ដែលអាចផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកនិយាយភាសាទាំងពីរនេះបានយ៉ាងជោគជ័យ។