Тилдерди которуу процесси жөн гана сөздөрдү бир тилден экинчи тилге механикалык түрдө алмаштыруу эмес, бул эки башка маданияттын, ой жүгүртүү системасынын жана дүйнө таанымдын ортосундагы көпүрө болуп саналат. Бул контекстте кыргыз тилинен венгер (мажар) тилине которуу өзгөчө илимий жана практикалык кызыгууну туудурат. Кыргыз тили түрк тилдер үй-бүлөсүнө таандык болсо, венгер тили урал тилдер үй-бүлөсүнүн угор тобуна кирет. Генетикалык жактан эки башка үй-бүлөгө таандык болгонуна карабастан, бул эки тилди жакындаткан жана котормо процессинде чоң роль ойногон тилдик кубулуштар бар. Бул макалада кыргыз тилинен венгер тилине которуунун негизги нюанстары, кыйынчылыктары жана котормочулар үчүн пайдалуу кеңештер деталдуу каралат.
Агглютинативдик түзүлүш жана үндөштүк мыйзамы
Кыргыз жана венгер тилдеринин эң негизги жалпылыгы — экөө тең агглютинативдик тилдер болуп саналат. Бул тилдерде сөз жасоо жана сөз өзгөртүү негизги сөзгө мүчөлөрдүн (суффикстердин) ырааттуу түрдө жабышышы аркылуу ишке ашат. Батыш Европа тилдериндегидей (мисалы, англис же немис тилдериндеги) предлогдор бул тилдерде дээрлик жокко эсе. Алардын ордун сөз акырына кошулуучу мүчөлөр аткарат.
Мындан сырткары, эки тилде тең үндөштүк мыйзамы өтө катуу сакталат. Кыргыз тилинде үндүүлөрдүн жоон жана ичке болуп бөлүнүшү мүчөлөрдүн тандалышын аныктаса, венгер тилинде да ушундай жетекчи мыйзам (magánhangzó-harmónia) иштейт. Котормочу үчүн бул окшоштук чоң артыкчылык болуп саналат, себеби тилдердин логикалык түзүлүшү бири-бирине абдан жакын. Бирок, мүчөлөрдүн жалпы санында жана алардын синтаксистик функцияларында олуттуу айырмачылыктар бар экенин эске алуу зарыл.
Жөндөмө тутумундагы айырмачылыктар: 6 каршы 18
Кыргыз тилинен венгер тилине которуудагы эң негизги структуралык кыйынчылыктардын бири — бул жөндөмө категориясынын ар түрдүүлүгү. Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар (Атооч, Илик, Барыш, Табыш, Жатыш, Чыгыш). Ал эми венгер тилинде жөндөмөлөрдүн так саны тилчилердин арасында талаш-тартыш жаратканы менен, орто эсеп менен 18 жөндөмө бар деп кабыл алынат.
Венгер тилиндеги жөндөмөлөрдүн көпчүлүгү мейкиндиктеги багытты жана абалды билдирет. Мисалы, бир нерседин ичинде болуу (инессив), ичине кирүү (иллатив), ичинен чыгуу (элатив), ошондой эле үстүндө болуу (суперэссив), үстүнө баруу (сублатив), үстүнөн түшүү (делатив) сыяктуу маанилердин ар бирине өзүнчө жөндөмө мүчөлөрү туура келет. Кыргыз тилинде бул маанилер негизинен «ичинде», «үстүндө», «карай» сыяктуу кызматчы сөздөр (жандоочтор) же үч гана негизги мейкиндик жөндөмөсү (Барыш, Жатыш, Чыгыш) аркылуу берилет. Котормочу кыргыз тилиндеги кыймыл-аракеттин багытын так аныктап, венгер тилиндеги 18 жөндөмөнүн тиешелүүсүн туура тандашы керек.
Этиштердин жакталышы жана белгилүүлүк категориясы
Венгер тилинде батыш европалык тилдер сыяктуу эле этиштин эки башка жакталыш системасы бар: белгилүү (definite же tárgyas) жана белгисиз (indefinite же alanyi) жакталыш. Эгерде этиш багытталган тике толуктооч конкреттүү, белгилүү бир нерсени билдирсе (мисалы, «бул китепти окуйм»), этиш белгилүү формада жакталат. Эгерде толуктооч жалпы мүнөзгө ээ болсо («китеп окуйм»), анда белгисиз форма колдонулат.
Кыргыз тилинде мындай грамматикалык категория жок. Кыргыз тилинде толуктоочтун белгилүү же белгисиз экени көбүнчө Табыш жөндөмөсүнүн мүчөсүнүн (-ны/-ни) катышуусу же катышпашы аркылуу аныкталат. Мисалы:
- Китеп окудум (Белгисиз толуктооч)
- Китепти окудум (Белгилүү толуктооч)
Венгер тилине которгондо бул айырмачылык этиштин өзүнүн жакталыш мүчөлөрүнүн өзгөрүшүнө алып келет. Котормочу бул кылдат грамматикалык эрежени эске албаса, которулган текст венгер тилинде жасалма жана ката угулуп калат.
Сүйлөмдүн түзүлүшү (Синтаксис) жана логикалык басым
Кыргыз тили классикалык SOV (Subject-Object-Verb / Ээ-Толуктооч-Баяндооч) түзүлүшүнө ээ, мында баяндооч ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми венгер тилинде сөз тартиби кыйла эркин, бирок ал логикалык басымга (focus) көз каранды. Венгер тилинде сүйлөмдөгү эң маанилүү, жаңы маалымат камтылган сөз этиштин (баяндоочтун) түздөн-түз алдына жайгашат.
Бул өзгөчөлүк котормочудан кыргызча тексттин маанилик борборун туура таап, аны венгер тилинде синтаксистик жол менен туура берүүнү талап кылат. Кыргыз тилиндеги сүйлөмдү түз маанисинде, сөзмө-сөз которуу венгер тилиндеги тексттин маанилик басымын толугу менен бузушу мүмкүн. Ошондуктан сүйлөмдөрдү кайра куруу (реструктуризация) — котормо процессинин ажырагыс бөлүгү.
Маданий реалиялар жана фразеологизмдер
Кыргыз элинин көчмөн турмушу, каада-салты жана улуттук баалуулуктары тилде терең чагылдырылган. «Жайлоо», «боз үй», «кымыз», «түндүк», «устукан» сыяктуу түшүнүктөрдү венгер тилине которууда маданий адаптация талап кылынат. Бактыга жараша, венгрлер өздөрүнүн тарыхый тамырын көчмөн гунндар жана түрк тайпалары менен байланыштырышкандыктан, алардын тилинде да көчмөн маданиятка жакын айрым түшүнүктөр кездешет.
Ошентсе да, заманбап котормодо мындай маданий сөздөрдү берүү үчүн төмөнкү ыкмалар колдонулат:
- Транслитерация жана транскрипция (сөздүн өзүн сактап, шилтемеде түшүндүрүү);
- Сүрөттөмө котормо (маанисин текст ичинде кенен түшүндүрүп берүү);
- Аналогдорду издөө (венгер маданиятындагы окшош тарыхый кубулуштарды колдонуу).
Фразеологизмдерди которууда сөзмө-сөз которуудан таптакыр качып, венгер тилиндеги эквиваленттүү макал-лакаптарды жана образдуу сөз айкаштарын колдонуу зарыл.
Котормочулар үчүн практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен венгер тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү эрежелерди сунуштайбыз:
- Контексттик сөздүктөр менен иштөө: Түз кыргызча-венгерче сөздүктөр өтө аз болгондуктан, ортомчу тилдерди (мисалы, орус же англис тилин) колдонууга туура келет. Бул учурда сөздүн мааниси бузулуп кетпеши үчүн контекстти терең талдоо керек.
- Эки тилдин синтаксисин салыштыруу: Сүйлөмдү которуудан мурун анын логикалык борборун аныктап, венгер тилиндеги фокус-позицияга ошол сөздү коюңуз.
- Венгер тилиндеги белгилүүлүктү көзөмөлдөө: Толуктоочтун алдындагы артиклдердин (a, az) колдонулушуна жана этиштин тиешелүү жакталышына өзгөчө көңүл буруңуз.
- Текстти стилистикалык жактан иштеп чыгуу: Котормо даяр болгондон кийин, аны венгер тилин табигый алып жүрүүчүгө (native speaker) текшертүү сунушталат. Бул тексттин жасалма эмес, жандуу угулушун камсыз кылат.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен венгер тилине которуу — бул эки тилдин грамматикалык жана синтаксистик системаларын гана эмес, алардын артында турган тарыхый-маданий байланыштарды да терең билүүнү талап кылган чыгармачылык жана илимий процесс. Жогоруда айтылган кубулуштарды туура түшүнүү гана жогорку деңгээлдеги так жана көркөм котормого кепилдик берет.