Азыркы ааламдашуу заманында ар кыл тил топторуна кирген тилдердин ортосундагы котормо маселеси өзгөчө мааниге ээ болууда. Алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк бутагына кирген кыргыз тили менен индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн герман бутагына таандык исланд тилинин ортосундагы котормо процесси тилчилерден жана кесипкөй котормочулардан терең билимди, ошондой эле өзгөчө мамилени талап кылат. Бул эки тил бири-биринен генеалогиялык, типологиялык жана маданий жактан кескин айырмаланат. Ушул себептен улам, кыргыз тилинен исланд тилине сапаттуу которуу үчүн эки тилдин тең ички мыйзам ченемдүүлүктөрүн, грамматикалык курулушун жана лексикалык өзгөчөлүктөрүн кылдат талдоо зарыл.
Кыргыз жана исланд тилдеринин типологиялык мүнөздөмөсү
Кыргыз тили агглютинативдик тилдердин катарына кирет. Мында сөз жасоо жана сөз өзгөртүү негизги сөзгө мүчөлөрдүн ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу ишке ашат. Ар бир мүчө бир гана грамматикалык маанини туюнтат жана сөздүн уңгусу дээрлик өзгөрүүгө учурабайт. Ал эми исланд тили флективдүү (инфлекциялык) тилдерге кирет. Мында бир эле мүчө (флексия) бир эле учурда бир нече грамматикалык маанини (мисалы, жөндөмө, сан жана жыныс) билдириши мүмкүн. Андан сырткары, исланд тилинде сөз өзгөрүү процессинде уңгудагы үндүүлөрдүн өзгөрүшү (аблаут же умлаут кубулуштары) кеңири таралган. Бул эки тилдик системанын айырмасы котормочудан сөздөрдүн грамматикалык формаларын курууда өтө кылдат болууну талап кылат.
Сүйлөмдүн түзүлүшү жана синтаксистик өзгөрүүлөр
Синтаксистик деңгээлде кыргыз жана исланд тилдеринин ортосунда чоң айырмачылыктар бар. Кыргыз тилинде сүйлөмдүн туруктуу курулушу SOV (ээ – айкындооч мүчөлөр – баяндооч) схемасына баш ийет. Баяндооч ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Исланд тилинде болсо сүйлөмдүн түзүлүшү көбүнчө SVO (ээ – баяндооч – айкындооч мүчөлөр) схемасы боюнча курулат. Бул өзгөчөлүк которуу учурунда сүйлөмдү толугу менен кайра куруу зарылдыгын жаратат:
- Кыргызча: Мен китепти окудум. (Ээ + Толуктооч + Баяндооч)
- Исландча: Ég las bókina. (Ээ + Баяндооч + Толуктооч)
Котормочу кыргыз тилиндеги узун, татаал сүйлөмдөрдү исланд тилине которууда алардын синтаксистик структурасын өзгөртүп, зарыл учурда эки же андан көп жөнөкөй сүйлөмдөргө бөлүп жибериши керек. Болбосо, исланд тилиндеги текст жасалма жана түшүнүксүз болуп калат.
Грамматикалык кыйынчылыктар: Жыныс, жөндөмө жана артикль
Кыргыз тилинен исланд тилине которууда эң чоң тоскоолдуктардын бири грамматикалык категориялардын дал келбестиги болуп саналат. Төмөнкү үч факторго өзгөчө көңүл буруу зарыл:
- Зат атоочтун жынысы (Gender): Кыргыз тилинде грамматикалык жыныс (род) категориясы таптакыр жок. Исланд тилинде болсо зат атоочтор эркек (karlkyn), аял (kvenkyn) жана орто (hvorugkyn) жыныска бөлүнөт. Бул категория исланд тилиндеги сын атоочтордун, ат атоочтордун жана сан атоочтордун зат атооч менен байланышып өзгөрүшүн шарттайт. Котормочу ар бир сөздүн жынысын так аныктап, сүйлөмдө туура байланыштырышы керек.
- Жөндөмө тутуму: Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар жана алар агглютинативдик мүчөлөр аркылуу жасалат. Исланд тилинде 4 жөндөмө (атооч - nefnifall, табыш - þolfall, барыш - þágufall, илик - eignarfall) колдонулат. Исланд тилиндеги жөндөмөлөрдүн өзгөрүшү зат атоочтун жынысына жана анын күчтүү же алсыз жөндөлүшүнө жараша өтө татаал формада жүрөт.
- Артикль: Кыргыз тилинде артикль түшүнүгү жок (белгилүүлүктү билдирүү үчүн кээде "бул", "ошол" ат атоочтору колдонулушу мүмкүн). Исланд тилинде болсо белгилүүлүктү көрсөтүүчү арткы артикль (skeyttur greinir) зат атоочтун аягына жалганат. Мисалы, bók (китеп) белгисиз формада болсо, белгилүү формасы bókin (китеп - тигил белгилүү китеп) деп өзгөрөт.
Лексикалык өзгөчөлүктөр жана маданий реалияларды локалдаштыруу
Тилдердин ортосундагы маданий айырмачылыктар лексикалык деңгээлде айкын көрүнөт. Кыргыз эли тарыхый жактан көчмөн турмуш кечирип, мал чарбачылыгына, тоо-ташка жана жайыттарга байланыштуу бай лексиканы калыптандырган. Алдат эмес, исланд эли аралда жашап, балык уулоочулукка, деңиз тиричилигине жана вулкандык ландшафтка негизделген сөз байлыгына ээ. Мисалы, кыргыз тилиндеги жылкынын жаш өзгөчөлүктөрүнө (тай, кунан, бышты, кулун) же кочкор-койго байланыштуу терминдерди исланд тилине дал өзүндөй которуу дээрлик мүмкүн эмес. Мындай учурда түшүндүрмө котормо (descriptive translation) же синонимдерди колдонуу ыкмасы колдонулат.
Тескерисинче, исланд тилиндеги кардын, муздун жана океан толкундарынын түрлөрүн билдирген ондогон сөздөрдү кыргыз тилине которууда да ушундай эле кыйынчылыктар келип чыгат. Котормочу сөзмө-сөз которуудан качып, контекстке ылайык маанилик эквивалентти табышы керек.
Практикалык кеңештер жана котормонун сапатын жогорулатуу
Кыргыз тилинен исланд тилине которуу процессин ийгиликтүү жүргүзүү үчүн төмөнкү кеңештерге кулак төшөө сунушталат:
- Контекстти талдоо: Котормону баштоодон мурун текстти жалпы темасын, стилин жана максаттуу аудиториясын тактап алыңыз. Илимий, көркөм же расмий-иш кагаздар стилине жараша колдонулуучу грамматикалык структуралар өзгөрөт.
- Сөздүктөр жана кошумча булактар: Эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөр өтө сейрек кездешет. Ошондуктан, ортомчу тилдерди (мисалы, англис же орус тилин) колдонуу зарыл. Кыргыз-англис жана англис-исланд сөздүктөрүн салыштырып пайдалануу каталардын алдын алат.
- Маалыматтык технологиялар: Заманбап CAT-куралдарды (компьютердик котормо системаларын) колдонуңуз. Алар терминдердин бирдейлигин сактоого жардам берет. Бирок, машиналык котормонун жыйынтыгын ар дайым кол менен кылдат текшерүү керек, анткени бул эки тилдин структуралык айырмасынан улам автоматтык котормодо каталар көп кетет.
- Эне тилинде сүйлөгөндөр менен иштешүү (Proofreading): Даяр болгон исландча текстти исланд тилин эне тили катары билген кесипкөй редакторго текшертиңиз. Бул тексттин табигый угулушун жана стилистикалык каталардан арылышын камсыз кылат.
Кыргыз тилинен исланд тилине которуу – бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка маданияттын, дүйнө таанымдын ортосундагы көпүрөнү куруу болуп саналат. Жогоруда аталган синтаксистик, грамматикалык жана маданий өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен котормочу өз ишинин сапатын жогорулатып, окурмандарга түшүнүктүү, так маалыматты жеткире алат.