Кыргыз жана түркмөн тилдери түрк тилдер үй-бүлөсүнүн чоң эки бутагын өкүлдүк кылгандыктан, алардын ортосундагы маалымат алмашуу жана котормо процесси өзүнүн татаал тилдик өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. Азыркы ааламдашуу доорунда Борбордук Азия чөлкөмүндөгү өлкөлөрдүн ортосундагы экономикалык, маданий жана саясий кызматташтыктын өсүшү кыргыз тилинен түркмөн тилине түз жана сапаттуу которуу зарылчылыгын жаратууда. Бул процессти ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн котормочудан эки тилдин гана эмес, алардын таандык болгон тилдик топтордун — кыпчак жана огуз топторунун ортосундагы терең айырмачылыктарды жана окшоштуктарды билүү талап кылынат.
Генеалогиялык классификация жана анын котормодогу таасири
Тилдердин генеалогиялык түзүлүшү котормонун стратегиясын аныктоочу негизги фактор болуп саналат. Кыргыз тили түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирет жана бул топтун тилдерине мүнөздүү болгон фонетикалык жана морфологиялык өзгөчөлүктөргө ээ. Ал эми түркмөн тили огуз тобунун чыгыш бутагын түзөт. Огуз тилдерине ошондой эле түрк, азербайжан жана гагауз тилдери да кирет. Бул фактор кыргыз тилинен түркмөн тилине которууда бир катар структуралык өзгөрүүлөрдү талап кылат.
Синтаксистик деңгээлде эки тил тең номинативдүү-аккузативдүү түзүлүшкө жана сүйлөмдүн SOV (ээ-айкындооч-баяндооч) моделине баш ийгени менен, сүйлөм ичиндеги сөз айкаштарынын байланышуу жолдорунда, өзгөчө кызматчы сөздөрдүн жана чактардын колдонулушунда айырмачылыктар бар. Кыргыз тилиндеги көптөгөн аналитикалык этиштик айкаштар түркмөн тилинде синтетикалык формаларга өтүп кетет, бул болсо которулган тексттин курамын кыскартууга шарт түзөт.
Фонетикалык деңгээлдеги трансформациялар
Эки тилдин ортосундагы эң алгачкы жана эң айкын тоскообдуктар фонетикалык шайкештиктерде байкалат. Бул өзгөчөлүк өзгөчө транслитерация жана энчилүү аттарды берүүдө чоң мааниге ээ. Төмөнкү фонетикалык мыйзам ченемдүүлүктөрдү билүү котормочуга сөз жасоодо жана терминдерди туура ылайыкташтырууда жардам берет:
- Үндүүлөрдүн шайкештиги жана созулушу: Кыргыз тилиндеги кеңири тараган кош үндүүлөр (созулма үндүүлөр) түркмөн тилинин орфографиясында негизинен бир тамга менен жазылат, бирок айтылышында созулуп окулат. Мисалы, кыргызча "жоокер" сөзү түркмөн тилинде "esger" же "ýigit" сыяктуу сөздөр менен алмаштырылса, кыргызча "суу" сөзү түркмөнчө "suw" деп жазылат.
- Үнсүздөрдүн алмашуусу: Кыргыз тилиндеги сөз башындагы ж тыбышы түркмөн тилинде системалуу түрдө ý (й) тыбышына өтөт. Мисалы: журт – ýurt, жылдыз – ýyldyz, жаңы – täze (бул жерде толук лексикалык алмашуу да бар). Кыргыз тилиндеги сөз ортосундагы жана сөз аягындагы айрым тыбыштардын жумшарышы же катууланышы да түркмөн тилинин орфоэпиялык эрежелерине ылайык өзгөрөт.
- Түркмөн тилинин өзгөчө тыбыштары: Түркмөн тилинде айтылышы боюнча тиш аралык [θ] жана [ð] тыбыштары бар, алар латын алфавитинде кадимки s жана z тамгалары менен белгиленет. Котормочу бул тыбыштардын айтылыш өзгөчөлүктөрүн жана алардын кыргыз тилиндеги шайкештиктерин туура түшүнүшү керек.
Лексикалык өзгөчөлүктөр жана семантикалык нюанстар
Кыргыз жана түркмөн тилдеринин жалпы сөздүк фонду орток түрк негиздерине таянат. Ошентсе да, кылымдар бою саясий жана маданий байланыштардын натыйжасында кабыл алынган сөздөрдүн курамы ар башка багытта өнүккөн. Кыргыз тили монгол, кытай жана орус тилдеринин таасирин көбүрөөк алса, түркмөн тилине перс (фарси) жана араб тилдеринин таасири өтө терең болгон. Бул айырмачылык синонимдерди тандоодо жана стилистикалык боёкторду берүүдө даана көрүнөт.
Мисалы, кыргыз тилиндеги көптөгөн коомдук-саясий терминдер орус тилинен кирген болсо, түркмөн тили эгемендүүлүк алгандан кийин өзүнүн ички ресурстарын жана классикалык түрк/перс сөздөрүн активдүү колдонууга өткөн. Демек, орус тили аркылуу кыргыз тилине кирген эл аралык терминдерди түркмөн тилине которууда алардын заманбап түркмөн тилиндеги табигый аналогдорун табуу керек.
Мындан тышкары, котормодогу эң чоң каталар "жалган достор" (семантикалык окшош сөздөр) аркылуу келип чыгат. Сырткы формасы окшош, бирок мааниси ар башка болгон сөздөрдүн айрым мисалдары:
- Кыргызча "дары" (медициналык каражат) – Түркмөнчө "dary" (таруу өсүмдүгү). Түркмөн тилинде дары сөзү "derman" же "serişde" деп аталат.
- Кыргызча "корук" (корголуучу аймак) – Түркмөнчө "koruk" сөзү башка мааниде колдонулуп, корголуучу аймак үчүн көбүнчө "gorahana" термини колдонулат.
- Кыргызча "кабар" (маалымат, жаңылык) – Түркмөнчө "habar" катары сакталганы менен, анын контексттик колдонулуш жыштыгы жана стилистикалык кошумча маанилери кыргыз тилинен бир аз айырмаланат.
Грамматикалык система жана синтаксистик трансформация
Эки тилдин тең агглютинативдүү мүнөзү сөздөрдүн мүчөлөр аркылуу өзгөрүүсүн шарттайт. Бирок жөндөмө мүчөлөрүнүн жана этиштик категориялардын жасалышында котормочу кунт коюп карашы керек болгон айырмачылыктар бар:
Жөндөмө тутуму: Кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрү түркмөн тилинин латын орфографиясында башка формада чагылдырылат. Мисалы, илик жөндөмөсү кыргызча "-дын/-дин/-дун/-дүн" жана үнсүздөргө карата "-тын/-тин/-тун/-түн" түрүндө болсо, түркмөн тилинде ал бир гана "-ың/-иң/-уң/-үң" (жазууда -ыň/-iň сыяктуу) формасында болот. Ушундай жеңил айырмачылык табыш жөндөмөсүндө да байкалат (кыргызча: "-ды/-ди", түркмөнчө: "-ы/-и").
Этиштин чактары: Кыргыз тилиндеги созулма учур чакты билдирген "-ып жатат" аналитикалык формасы түркмөн тилинде синтетикалык "-ýar / -ýer" мүчөсү аркылуу берилет. Мисалы, кыргызча "ал жазып жатат" деген сүйлөм түркмөн тилинде "ol ýazýar" деп кыска жана так берилет. Мындай синтаксистик кыскарууларды туура пайдалануу тексттин түркмөн тилинде табигый жана жатык окулушун камсыздайт.
Кыргыз тилинен түркмөн тилине сапаттуу которуунун негизги эрежелери
Бул эки тилдин ортосундагы котормо иштерин профессионалдык деңгээлде жүргүзүү үчүн төмөнкү иш-аракеттерди аткаруу сунушталат:
- Маданий реалияларды локализациялоо: Кыргыз жана түркмөн элдеринин көчмөн турмушуна, каада-салттарына тиешелүү орток сөздөр көп болгону менен, алардын заманбап колдонулушу жана маданий коннотациясы ар башка. Котормочу маданий контекстти эске алып, тиешелүү эквиваленттерди тандашы керек.
- Сөздүктөр менен иштөө жана терминологиялык базаны түзүү: Эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөр аз болгондуктан, котормочу орток орус же англис тилдери аркылуу терминдерди салыштырып текшериши зарыл. Ошондой эле, ар бир котормо долбоору үчүн өзүнчө глоссарий даярдоо сунушталат.
- Окуу жана кайра редакциялоо (Proofreading): Даяр болгон түркмөнчө текстти түркмөн тилинде эне тили катары сүйлөгөн адиске (native speaker) текшертүү абдан маанилүү. Бул кадам тилдик стилистикалык каталарды жана жасалма угулган сүйлөмдөрдү четтетүүгө жардам берет.
- Синтаксистик ылайыкташтыруу: Тексттин түп нускасындагы узун жана татаал курма сүйлөмдөрдү түркмөн тилине которууда маанисин жоготпостон, бир нече жөнөкөй сүйлөмгө бөлүп которуу максатка ылайыктуу.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен түркмөн тилине которуу процесси жөн гана сөз алмаштыруу эмес, бул кыпчак жана огуз тилдик системаларынын ортосундагы маданий жана структуралык байланышты камсыз кылган татаал тилдик трансформация болуп саналат. Жогоруда белгиленген фонетикалык, лексикалык жана грамматикалык өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен котормочу тексттин тактыгын, логикалык ырааттуулугун жана көркөмдүгүн жогорку деңгээлде сактай алат.