Орчин үеийн даяаршил, соёлын солилцооны эрин үед хэл хоорондын орчуулга, ялангуяа өөр өөр язгуурын хэлнүүдийг хөрвүүлэх ажил улам бүр чухал болж байна. Монгол хэлнээс Болгар хэл рүү орчуулах үйл явц нь зөвхөн үгсийг дүйцүүлж солих төдий ажил биш юм. Энэ нь Алтай язгуурын залгамал (agglutinative) шинж чанартай Монгол хэлийг Энэтхэг-Европ язгуурын, славян бүлгийн задлаг (analytic) бүтэцтэй Болгар хэл рүү хөрвүүлэх соёл сэтгэлгээ, хэл шинжлэлийн асар том шилжилт юм. Энэхүү гарын авлагад хоёр хэлний орчуулгын явцад тулгардаг хэл зүйн үндсэн сорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замууд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Өгүүлбэрийн бүтэц ба үгийн дарааллын зөрүү (SOV-оос SVO руу шилжих нь)
Монгол хэл нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын хувьд Өгүүлэгдэхүүн - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн хатуу дараалалтай байдаг. Харин Болгар хэл нь славян хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд Өгүүлэгдэхүүн - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун (Subject-Verb-Object буюу SVO) гэсэн дарааллыг баримталдаг. Энэхүү бүтцийн ялгаа нь орчуулагчаас өгүүлбэрийг бүхэлд нь дахин зохион байгуулж, сэтгэхүйгээ өөрчлөхийг шаарддаг сорилт юм.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг Болгар хэл рүү шууд орчуулбал үгийн дараалал алдагдана. Болгар хэлээр үүнийг "Аз чета книга" (Би уншиж байна ном) гэж өгүүлэхүүнийг тусагдахууны өмнө оруулж орчуулах ёстой. Урт, нийлмэл өгүүлбэрийн хувьд энэхүү дарааллын өөрчлөлт нь илүү төвөгтэй болдог тул орчуулагч эх бичвэрийн логик холбоосыг алдагдуулахгүйгээр Болгар хэлний өгүүлбэрийн зүй тогтолд нийцүүлэн найруулах нь чухал юм. Ялангуяа Монгол хэлний холбох ба нөхцөлт үйлийн хэлбэрүүдийг Болгар хэлний хавсарсан ба угсарсан нийлмэл өгүүлбэрийн холбоос үгсээр сольж найруулах шаардлага гардаг.
Хэл зүйн хүйсийн ангилал ба түүнийг зохицуулах нь
Монгол хэлэнд хэл зүйн хүйсийн (gender) ангилал байдаггүй. Нэр үг, тэмдэг нэр, төлөөний үгс нь хэл зүйн хүйсээр хувирдаггүй бөгөөд зөвхөн контекст буюу утга санаанаас нь хэний тухай ярьж байгааг тодорхойлдог. Харин Болгар хэл нь эр (мъжки род), эм (женски род), саармаг (среден род) гэсэн гурван хүйсийн хэл зүйн ангилалтай бөгөөд энэ нь өгүүлбэрийн бүх гишүүдийн зохицолд нөлөөлдөг.
Энэхүү ялгаа нь дараах хүндрэлүүдийг үүсгэдэг тул орчуулагч анхааралтай ажиллах хэрэгтэй:
- Тэмдэг нэр ба тодотгол үгсийн зохицол: Болгар хэлэнд тэмдэг нэр нь тодотгож буй нэр үгийнхээ хүйс, тоотой заавал зохицож хувирах ёстой. Жишээ нь, "сайхан" гэдэг үгийг эр хүйсийн нэр үгэнд "красив", эм хүйсийн нэр үгэнд "красива", саармаг хүйсийн нэр үгэнд "красиво" гэж өөрчлөн хэрэглэнэ.
- Төлөөний үг сонголт: Монгол хэлний "тэр" гэдэг ганц үгийг Болгар хэл рүү хөрвүүлэхдээ "той" (эр), "тя" (эм), "то" (саармаг) гэсэн үгсийн алийг нь хэрэглэхийг контекстоос зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Буруу сонголт хийвэл өгүүлбэрийн утга бүхэлдээ алдагдана.
- Үйлт нэр ба өнгөрсөн цагийн нөхцөл: Болгар хэлэнд өнгөрсөн цаг дээрх зарим үйл үгийн хэлбэрүүд нь үйлийн эзний хүйсээс хамаарч өөр өөр дагавар авдаг. Жишээлбэл, "би явсан" гэдгийг эрэгтэй хүн ярьж байвал "аз отидох / аз отишъл", харин эмэгтэй хүн ярьж байвал "аз отидох / аз отишла" гэж хувирна.
Тодорхой ба тодорхой бус байдал (Членуване)
Болгар хэл нь бусад славян хэлнүүдээс ялгаатай нь нэр үгийн тийн ялгалгүй (маш цөөн үлдэгдэлтэй) боловч тодорхой ба тодорхой бус байдлыг илэрхийлдэг дагавар буюу төгсгөлийн тодотголтой (членуване) байдаг. Энэ нь үгийн төгсгөлд залгагддаг "-ят/-я", "-та", "-то", "-те" гэх мэт бүтээврүүдээр илэрдэг бөгөөд тухайн зүйлийг сонсогч болон яригч аль аль нь мэдэж байгаа эсэхийг заадаг.
Монгол хэлэнд тодорхой байдлыг ихэвчлэн заах тийн ялгал (ялангуяа заахын тийн ялгал "-ыг/-ийг"), заах төлөөний үг ("энэ", "тэр") эсвэл өгүүлбэрийн контекстоор илэрхийлдэг. Жишээ нь, "Би номыг уншсан" гэвэл тодорхой нэг номын тухай ярьж байгаа бөгөөд Болгар хэл рүү орчуулахдаа "Я прочитах книгата" (Би номыг уншлаа - тодорхой нөхцөлтэй) гэж хөрвүүлнэ. Хэрэв "Би ном уншсан" гэвэл ерөнхий утгатай тул тодорхой бус хэлбэрээр "Я четох книга" гэж орчуулагдана. Орчуулагч Монгол хэлний заах, өгөх оршихын тийн ялгалын нарийн утгуудыг Болгар хэлний тодорхойлох гишүүнтэй хэрхэн дүйцүүлэхийг сайтар тооцоолох шаардлагатай.
Залгамал (Agglutinative) ба Задлаг (Analytic) шинж чанарын зөрчил
Монгол хэл нь залгамал хэл тул язгуур үгэн дээр олон дагавар, нөхцөлийг ар араас нь залган шинэ утга, хэл зүйн харилцааг үүсгэдэг. Жишээ нь: "гэрүүдээсээ" (гэр - язгуур, -үүд - олон тоо, -ээс - гарах тийн ялгал, -ээ - өөрт хамаатуулах). Харин Болгар хэл нь задлаг хэл бөгөөд хэл зүйн харилцааг голчлон туслах үг, уг угтуул (prepositions), туслах үйл үгсийн тусламжтайгаар илэрхийлдэг.
Монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдийг Болгар хэлний угтуулуудтай дүйцүүлэх нь орчуулгын хамгийн чухал ажил юм:
- Гарахын тийн ялгал (-аас/-ээс/-оос/-өөс): Ихэвчлэн Болгар хэлний "от" (from/of) угтуулаар илэрхийлэгдэнэ.
- Өгөх оршихын тийн ялгал (-д/-т): Зарим тохиолдолд орон байрны хувьд "в" (in) эсвэл "на" (to/of) угтуулуудаар орчуулагдана.
- Хамтрахын тийн ялгал (-тай/-той/-тэй): Болгар хэлний "с" эсвэл "със" (with) угтуулаар илэрхийлэгдэнэ.
Эдгээр бүтцийн ялгаанаас шалтгаалан Монгол хэлний нэг урт үг Болгар хэлэнд хэд хэдэн бие даасан үгнээс бүтсэн хэллэг болон хувирдаг бөгөөд үүнийг зөв тооцохгүй бол найруулга нурж, уншихад хүндрэлтэй болдог.
Үйл үгийн цаг, байдлын систем (Verb Aspect and Tenses)
Монгол хэлний үйл үг нь цагаар хувирахаас гадна үйл явцын байдал, олон янзын нөхцөлүүдээр хувирч, үйл үйлдэгдэж буй цаг хугацааг ерөнхий байдлаар илэрхийлдэг. Харин Болгар хэл нь үйл үгийн маш нарийн цагийн системтэй бөгөөд нийт 9 цагтай. Мөн үйл үг нь төгссөн (completed/perfective) ба үргэлжилсэн (imperfective) гэсэн хоёр байдлын (aspect) ангилалтай.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "бичсэн" гэдэг өнгөрсөн цагийн үйл үгийг Болгар хэл рүү орчуулахдаа үйлдэл нь дууссан уу (написах), эсвэл тухайн үед үргэлжилж байсан уу (пишех) гэдгийг тодорхойлж тохирох хэлбэрийг сонгоно. Түүнчлэн, Болгар хэлний дам ярианы хэлбэр (renarrated mood) буюу тухайн үйлдлийг өөрийн нүдээр хараагүй, бусдаас сонссоноо илэрхийлэх хэл зүйн тусгай хэлбэр байдаг нь Монгол хэлний "-жээ / -чээ" нөхцөлтэй утга дүйцдэг боловч хэрэглээний хувьд илүү нарийн дүрэмтэй байдаг.
Кирил үсгийн ижилсэл ба Галиглах (Transliteration) нарийн шийдэл
Монгол ба Болгар хэлнүүд хоёулаа Кирил цагаан толгой ашигладаг хэдий ч үсгийн дуудлага, үүргийн хувьд ялгаа бий. Жишээ нь Монгол хэлний "Ө, Ү, Ж, З" үсгүүд нь Болгар хэлэнд байдаггүй бөгөөд тэдгээрийг Болгар хэлний авиа зүйн дүрмийн дагуу буулгах хэрэгтэй.
Нэр ус, газар орны нэрийг орчуулахдаа дараах зүйлийг анхаарна:
- Монгол хэлний "Ж" үсгийг Болгар хэлэнд "Дж" гэж бичнэ (Жишээ нь: Жамбал -> Джамбал).
- Монгол хэлний "Ө" үсгийг ихэвчлэн "Йо" эсвэл "О" үсгээр төлөөлүүлэн буулгана.
- Монгол хэлний "Ү" үсгийг "У" үсгээр буулгах нь түгээмэл байдаг.
- Болгар хэлний "Щ" (шт), "Ъ" (эр үгийн богино эгшиг авиа), "Ь" (зөөлрүүлэгч) үсгүүдийн хэрэглээг зөв зохицуулах хэрэгтэй.
Соёл сэтгэлгээний онцлог ба Нутагшуулалт (Localization)
Монгол соёл нь нүүдлийн иргэншил, мал аж ахуй, байгаль дэлхийгээ шүтэх үзэлтэй гүн холбоотой бол Болгар соёл нь Балканы хойгийн суурин иргэншил, газар тариалан, Христийн шашны уламжлал дээр тогтдог. Иймд соёлын өвөрмөц ойлголтуудыг (realia) шууд үгчлэн орчуулах боломжгүй байдаг бөгөөд нутагшуулах (localization) шаардлага тулгардаг.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "айраг", "гэр", "ууц", "малчин" гэх мэт үгсийг Болгар хэл рүү хөрвүүлэхдээ тайлбар орчуулга хийх эсвэл хэл шинжлэлийн хувьд хамгийн дөхөж очих соёлын эквивалентыг олох хэрэгтэй болдог. Мөн монголчуудын хэрэглэдэг ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үгс, зүйр цэцэн үгсийг Болгар хэлний ижил төстэй сургамжит хэллэгүүдээр орлуулах нь уншигчдад илүү ойлгомжтой, амьд хүрэх давуу талтай.
Монгол-Болгар орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмжүүд
Хоёр хэлний орчуулгыг өндөр түвшинд гүйцэтгэхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Утга санааны логик бүтцийг эхлээд тодорхойл: Эх бичвэрийн өгүүлбэрийг үгчлэн хөөхөөс татгалзаж, илэрхийлж буй гол санааг Болгар хэлний SVO бүтцэд оруулан шинээр найруулан бич.
- Үйл үгийн цаг, байдлыг нарийн хянах: Болгар хэлний үйл үгийн нарийн системээс тохирох хэлбэрийг сонгохын тулд тухайн текстийн контекстод дүн шинжилгээ хийх хэрэгтэй.
- Найруулгын ялгааг анхаарах: Албан ёсны бичиг баримт, уран зохиол, техникийн орчуулга тус бүрд хэрэглэгддэг үгийн сан, хэллэг өөр тул тухайн салбарын нэр томьёоны толийг урьдчилан бэлтгэж хэрэглэх нь зүйтэй.
- Холбоос үгсийг оновчтой ашиглах: Болгар хэлэнд холбоос үгс (че, чето, но, а, обаче гэх мэт) маш чухал үүрэгтэй тул Монгол хэлний нөхцөлт үйлийн дагавруудыг эдгээр холбоос үгсээр оновчтой сольж хэрэглээрэй.