ትርጉም ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ ቃላትን በቀጥታ የመቀየር ተግባር ብቻ ሳይሆን፣ ባህልን፣ ስሜትን እና መልእክትን በትክክል የማስተላለፍ ጥበብ ነው። ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ (Afrikaans) የሚደረገው የትርጉም ሂደት እጅግ አስደሳች እና ውስብስብ ከሆኑ የትርጉም ሥራዎች መካከል አንዱ ነው። አማርኛ የራሱ የሆነ የፊደል ሥርዓት ያለው የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን፣ አፍሪካንስ ደግሞ በደቡብ አፍሪካ በስፋት የሚነገር እና መሠረቱ የደች ቋንቋ የሆነ የጀርመናዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ነው። እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች ሙሉ በሙሉ በተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች ውስጥ የሚመደቡ በመሆናቸው፣ በመካከላቸው የሚደረገው ትርጉም ልዩ ጥንቃቄን፣ የቋንቋዎችን ስነ-መዋቅር ጠንቅቆ ማወቅን እና የባህል ግንዛቤን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ በሚደረግ ትርጉም ላይ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና የቋንቋ ተግዳሮቶችን፣ ውጤታማ የትርጉም ስልቶችን እና ለባለሙያዎች የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያብራራል።
የአማርኛ እና የአፍሪካንስ ሰዋሰዋዊ እና መዋቅራዊ ልዩነቶች
አማርኛ እና አፍሪካንስ በሰዋሰዋዊ አወቃቀራቸው ፍጹም የተለያዩ ናቸው። እነዚህን ልዩነቶች መረዳት ለትርጉም ሥራው ስኬታማነት የመጀመሪያው እና ወሳኙ እርምጃ ነው።
1. የዐረፍተ-ነገር አወቃቀር (Syntax)
አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የዐረፍተ-ነገር አወቃቀርን ይከተላል። በዚህ መዋቅር መሠረት፣ ግሡ ሁልጊዜ በዐረፍተ-ነገሩ መጨረሻ ላይ ይቀመጣል። በአማርኛ ውስጥ ባለቤት፣ ተሳቢ እና ግሥ የሚቀመጡበት ቅደም-ተከተል በቋንቋው ውስጥ ያሉትን አያያዦች እና መስተዋድዶች አቀማመጥ ይወስናል። ለምሳሌ «ዮሐንስ መጽሐፉን አነበበ» በሚለው ዐረፍተ-ነገር ውስጥ ግሱ መጨረሻ ላይ ይገኛል። በአንጻሩ አፍሪካንስ የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) አወቃቀርን ይጠቀማል። ለምሳሌ በአፍሪካንስ «Johannes het die boek gelees» (ዮሐንስ መጽሐፉን አነበበ) በሚባለው መዋቅር ውስጥ ረዳት ግሡ (het) በሁለተኛ ደረጃ ላይ ሲቀመጥ፣ ዋናው ግሥ (gelees) ደግሞ በዐረፍተ-ነገሩ መጨረሻ ላይ ሊቀመጥ ይችላል። ይህ ዓይነቱ ውስብስብ መዋቅር በአፍሪካንስ ውስጥ በተለይም በረዳት ግሶች አጠቃቀም ጊዜ የሚከሰት በመሆኑ፣ ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ በሚተረጎምበት ጊዜ እያንዳንዱ ቃል የሚቀመጥበትን ቦታ በጥንቃቄ መመርመር ያስፈልጋል። ተርጓሚው ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ ሲተረጉም የዐረፍተ-ነገሩን አወቃቀር ሙሉ በሙሉ መለወጥ አለበት። ይህንን አለማድረግ ዐረፍተ-ነገሩ በአፍሪካንስ ቋንቋ እንግዳ እና ለመረዳት አስቸጋሪ እንዲሆን ያደርገዋል።
2. የስም ጾታ እና ውስብስብ ሰዋስው
አማርኛ ጾታን መሠረት ያደረገ የስም ሥርዓት አለው። ይህ ሥርዓት በስም ላይ ብቻ ሳይሆን በግሥ ላይም ተጽዕኖ ይፈጥራል። ለምሳሌ “ሄደች” (ሴት) እና “ሄደ” (ወንድ) በሚሉት ቃላት መካከል ያለው ልዩነት በአፍሪካንስ ውስጥ አይታይም። በአፍሪካንስ “hy het gegaan” (እሱ ሄዷል) ወይም “sy het gegaan” (እሷ ሄዳለች) በሚባለው አገላለጽ ውስጥ ልዩነቱ የሚታየው በባለቤት ተውላጠ-ስም (hy/sy) ላይ ብቻ ሲሆን ግሡ ግን ሳይለወጥ ይቆያል። ይህ ልዩነት በአማርኛ ውስጥ ያሉትን ጥቃቅን የጾታ እና የክብር መግለጫዎችን ወደ አፍሪካንስ በሚተረጎምበት ጊዜ ተስማሚ የሆኑ ባለቤት ተውላጠ-ስሞችን ወይም ገላጭ ቃላትን በጥንቃቄ መጠቀምን ይጠይቃል። በአንጻሩ አፍሪካንስ ሰዋሰዋዊ የጾታ ክፍፍል የለውም። በአፍሪካንስ ውስጥ ያሉ ስሞች ልክ እንደ እንግሊዝኛ ቋንቋ ጾታ የለሽ ናቸው። ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ በሚተረጎምበት ጊዜ በአማርኛ ውስጥ ያለውን የጾታ ስሜት እና ክብር (ለምሳሌ፡ ለአዋቂ ሰው የሚሰጠውን “እርስዎ” ወይም “አንቱ” የሚለውን የክብር አገላለጽ) በአፍሪካንስ ተስማሚ በሆነ የክብር ቃል ወይም አገላለጽ መተካት ያስፈልጋል።
3. የግሥ መስተዋድድ እና ቅጥያዎች
አማርኛ ብዙ መረጃዎችን በአንድ ቃል ውስጥ ለማጠቃለል ቅጥያዎችን (affixes) የሚጠቀም የበለጸገ ቋንቋ ነው። በአማርኛ ቋንቋ ቅጥያዎች (prefixes, suffixes, and infixes) እጅግ በጣም ወሳኝ ሚና ይጫወታሉ። በአንድ ቃል ላይ የሚጨመሩ ቅድመ-ቅጥያዎች ወይም ድህረ-ቅጥያዎች የቃሉን ፍቺ ሙሉ በሙሉ ሊለውጡ ይችላሉ። ለምሳሌ “ስላልመጣሁበት” የሚለው ቃል “ስለ-” (ምክንያት)፣ “አል-” (አሉታዊ)፣ “መጣ-” (ግሥ)፣ “-ሁ-” (ባለቤት)፣ እና “-በት” (ቦታ/ምክንያት) የሚሉትን የሰዋስው ክፍሎች ያቀፈ ነው። በአፍሪካንስ ይህንን ሃሳብ ለመግለጽ “omdat ek nie daarvoor gekom het nie” የሚል ረጅም ዐረፍተ-ነገር መገንባት ያስፈልጋል። ይህ ማለት ተርጓሚው የአማርኛን አጭር ቃል ወደ አፍሪካንስ ሰዋሰዋዊ ሕግ በሚስማማ መልኩ በጥንቃቄ መበተንና መተርጎም ይኖርበታል። በአፍሪካንስ ግን እነዚህ መረጃዎች የሚተላለፉት በተለያዩ ነጠላ ቃላት ጥምረት ነው። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ በሚተረጎምበት ጊዜ አንድን የአማርኛ ቃል ወደ ሙሉ የአፍሪካንስ ሐረግ ወይም ዐረፍተ-ነገር መለወጥ የተለመደ ነው።
በትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ባህላዊ ተግዳሮቶች
ቋንቋ የባህል ማንጸባረቂያ በመሆኑ፣ ቀጥተኛ ትርጉም ሁልጊዜ ትክክለኛውን መልእክት አያስተላልፍም። በአማርኛ እና በአፍሪካንስ መካከል ያለው ባህላዊ ልዩነት በትርጉም ሥራ ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል።
1. የምሳሌያዊ አነጋገሮች እና ዘይቤዎች ትርጉም
የኢትዮጵያ ባህል በምሳሌያዊ አነጋገሮች፣ በቅኔ እና በዘይቤያዊ አገላለጾች የተሞላ ነው። እነዚህን አገላለጾች ቃል በቃል ወደ አፍሪካንስ መተርጎም ትርጉም አልባ ያደርጋቸዋል። ለምሳሌ፡ “ሆድ ያባባውን ብቅል ያወጣዋል” የሚለውን የአማርኛ ምሳሌያዊ አነጋገር ቃል በቃል ብንተረጉመው ለአፍሪካንስ አንባቢ ምንም ትርጉም አይሰጠውም። እንዲሁም በአማርኛ “አንገት ማስደፋት” የሚለው ፈሊጣዊ አገላለጽ ለአንድ ሰው ኃፍረትን ወይም ውርደትን መስጠትን ያመለክታል። ይህንን ቃል በቃል ወደ አፍሪካንስ ብንተረጉመው “om die nek te laat buig” የሚል ሲሆን ትርጉሙም አካላዊ ድርጊትን እንጂ ማኅበራዊ ወይም ሥነ-ልቦናዊ ስሜቱን አይገልጽም። በአፍሪካንስ ይህንን ስሜት ለመግለጽ “om skaamte te veroorsaak” (ኃፍረትን መፍጠር) ወይም ተስማሚ የሆኑ ሌሎች ዘይቤያዊ አነጋገሮችን መጠቀም አስፈላጊ ነው። ተርጓሚው ማድረግ ያለበት በአፍሪካንስ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ መልእክት ያለውን ምሳሌያዊ አነጋገር መፈለግ ወይም የመልእክቱን ዋና ፍሬ ነገር በአፍሪካንስ አገላለጽ መጻፍ ነው።
2. ሃይማኖታዊ እና ማኅበራዊ ቃላት
አማርኛ ከኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስትና እና ከእስልምና ሃይማኖት ጋር የተያያዙ በርካታ ማኅበራዊ አገላለጾችን ይዟል። ለምሳሌ “እግዚአብሔር ይመስገን”፣ “በፈጣሪ ስም” ወይም “እንኳን አደረሳችሁ” የሚሉት ቃላት በዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ በስፋት ጥቅም ላይ ይውላሉ። አፍሪካንስ የሚነገርበት የደቡብ አፍሪካ ማኅበረሰብም የራሱ የሆነ የክርስትና እና የባህል ታሪክ ያለው ቢሆንም፣ የእነዚህ ቃላት ማኅበራዊ አውድ ይለያያል። እነዚህን ቃላት ወደ አፍሪካንስ ሲተረጉሙ አንባቢው ሳይደናገር የመልእክቱን ይዘት በትክክል እንዲረዳ ለማድረግ የቃላቱን ትክክለኛ ማኅበራዊ አውድ መረዳት ያስፈልጋል።
ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ ለመተርጎም ውጤታማ ስልቶች
ይህንን ውስብስብ የትርጉም ሥራ በተሳካ ሁኔታ ለማከናወን ተርጓሚዎች የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም አለባቸው፡
- የዐውደ-ጽሑፍ ትርጉም (Contextual Translation)፦ ቃላትን ለይቶ ከመተርጎም ይልቅ፣ ሙሉውን አንቀጽ ወይም ሰነድ በማንበብ ዋናውን መልእክት መረዳት። ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ በሚተረጎምበት ጊዜ የቀጥታ ትርጉም (Literal Translation) ሙሉ በሙሉ መወገድ አለበት።
- ተስማሚ ምትኮችን መጠቀም (Cultural Equivalence)፦ ለአማርኛ ባህላዊ አገላለጾች በአፍሪካንስ ቋንቋ ውስጥ ተስማሚ የሆኑ ባህላዊ ምትኮችን ማግኘት። ይህ የትርጉም ሥራውን ተፈጥሯዊ እና ለአንባቢው ቅርብ ያደርገዋል።
- የአርትዖት እና የማጣራት ሥራ (Proofreading and Editing)፦ ትርጉሙ ከተጠናቀቀ በኋላ፣ ጽሑፉ በአፍሪካንስ የአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች እንዲገመገም ማድረግ። ይህ ሰዋሰዋዊ ስህተቶችን ለማረም እና የጽሑፉን ፍሰት ለማስተካከል ይረዳል።
- ዘመናዊ የትርጉም መሣሪያዎችን መጠቀም (Translation Tools)፦ እንደ CAT (Computer-Assisted Translation) መሣሪያዎችን በመጠቀም የቃላት ወጥነትን መጠበቅ። በተለይም የቴክኒክ፣ የሕክምና ወይም የሕግ ጽሑፎችን በሚተረጉሙበት ጊዜ የቃላት መፍቻዎች (Glossaries) ማዘጋጀት እጅግ ጠቃሚ ነው።
ለባለሙያ ተርጓሚዎች ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ የሚተረጎም ባለሙያ ውጤታማ ሥራ ለማቅረብ የሚከተሉትን ሙያዊ ምክሮች መተግበር ይኖርበታል፦
- የሁለቱንም ቋንቋዎች ወቅታዊ እድገት መከታተል፦ ቋንቋዎች በጊዜ ሂደት ይለወጣሉ። በአማርኛም ሆነ በአፍሪካንስ ውስጥ የሚፈጠሩ አዳዲስ ቃላትን፣ የቆልቋይ አገላለጾችን እና የቴክኖሎጂ ቃላትን በየጊዜው ማጥናት ያስፈልጋል።
- በአፍሪካንስ ስነ-ጽሑፍ ላይ ጥናት ማድረግ፦ የአፍሪካንስ ቋንቋን የዐረፍተ-ነገር ፍሰት እና የስነ-ጽሑፍ ውበት ለመረዳት በአፍሪካንስ የተጻፉ ልቦለዶችን፣ ጋዜጣዊ መግለጫዎችን እና ድር ጣቢያዎችን በስፋት ማንበብ ይመረጣል።
- ባለሁለት አቅጣጫ መዝገበ-ቃላትን ማበልጸግ፦ በአማርኛ እና በአፍሪካንስ መካከል ቀጥተኛ መዝገበ-ቃላት እጥረት በመኖሩ፣ ተርጓሚው የራሱን የቃላት መዝገብ በማዘጋጀት እና በማበልጸግ ለቀጣይ ሥራዎቹ ማዘጋጀት አለበት።
- የታለመውን አንባቢ መለየት፦ የሚተረጎመው ጽሑፍ ለማን እንደሚቀርብ ማወቅ (ለምሳሌ፡ ለሕፃናት፣ ለምሁራን፣ ወይስ ለንግድ ማኅበረሰብ) ተስማሚውን የቃላት አጠቃቀም ለመምረጥ ይረዳል።
ማጠቃለያ እና የትርጉም አስፈላጊነት
ከአማርኛ ወደ አፍሪካንስ መተርጎም በሁለቱ የተለያዩ የዓለም ክፍሎች መካከል ያለውን ግንኙነት የሚያጠናክር ድልድይ ነው። ምንም እንኳን የቋንቋዎቹ መዋቅራዊ እና ባህላዊ ልዩነቶች ትልቅ ተግዳሮት ቢሆኑም፣ ጥልቅ ጥናት በማድረግ እና ትክክለኛ የትርጉም ስልቶችን በመከተል እጅግ ጥራት ያለው የትርጉም ሥራ ማቅረብ ይቻላል። ተርጓሚው የሁለቱን ቋንቋዎች ውበት እና ሰዋሰዋዊ ደንቦች በማክበር፣ መልእክቱ ይዘቱን ሳይለቅ ለአንባቢው እንዲደርስ ማድረግ ይጠበቅበታል። ይህ ተግባር በኢትዮጵያ እና በደቡብ አፍሪካ መካከል ያለውን የባህል እና የንግድ ልውውጥ ወደ ላቀ ደረጃ ለማድረስ ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያበረክታል።