Mae cyfieithu rhwng dwy iaith sydd â gwreiddiau a strwythurau mor wahanol â'r Gymraeg a'r Almaeneg yn cyflwyno heriau unigryw i unrhyw gyfieithydd neu ieithydd. Er bod y ddwy yn perthyn i deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd, mae'r Gymraeg (fel iaith Geltaidd) a'r Almaeneg (fel iaith Germanaidd) wedi datblygu nodweddion gramadegol a chystrawennol tra gwahanol. Nod y canllaw hwn yw manylu ar y gwahaniaethau allweddol hyn, gan gynnig awgrymiadau ymarferol a thechnegau cyfieithu ar gyfer sicrhau cywirdeb ieithyddol a chyfoeth naws yn y testun targed Almaeneg.
1. Trefn Geiriau a Strwythur y Frawddeg
Un o'r gwahaniaethau mwyaf trawiadol rhwng y Gymraeg a'r Almaeneg yw trefn geiriau sylfaenol y frawddeg. Mae'r Gymraeg yn defnyddio strwythur Berf-Goddrych-Gwrthrych (VSO) yn ei ffurfiau berfol syml (er enghraifft: "Siaradodd y dyn y Gymraeg"). Mewn cyferbyniad, mae'r Almaeneg yn dilyn y rheol V2 (Berf yn yr ail safle) mewn prif frawddegau, sydd fel arfer yn arwain at strwythur Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO), ond gall y goddrych symud os rhoddir elfen arall ar ddechrau'r frawddeg (er enghraifft: "Gestern sprach der Mann Walisisch" – Ddoe siaradodd y dyn y Gymraeg).
At hynny, mewn is-gymalau Almaeneg, mae'r ferf bersonol yn cael ei gwthio i ddiwedd y frawddeg (strwythur SOV). Wrth cyfieithu o'r Gymraeg, mae angen dadelfennu strwythur y frawddeg wreiddiol a'i hail-adeiladu yn unol â rheolau caeth yr Almaeneg. Mae methu â gwneud hyn yn arwain at destun sy'n swnio'n annaturiol ac yn anodd ei ddeall i siaradwyr brodorol yr Almaeneg.
2. Rheoli System Achosion yr Almaeneg (Kasus)
Nid yw'r Gymraeg fodern yn defnyddio system achosion ffurfiol ar gyfer enwau mwyach (ac eithrio rhai olion mewn rhagenwau). Fodd bynnag, mae gan yr Almaeneg bedwar achos gramadegol penodol: yr Enwol (Nominativ), y Gwrthrychol (Akkusativ), y Derbyniol (Dativ), a'r Genidol (Genitiv). Mae angen i'r cyfieithydd nodi rôl gystrawennol pob enw yn y frawddeg Gymraeg er mwyn cymhwyso'r achos cywir yn yr Almaeneg.
- Yr Enwol (Nominativ): Ar gyfer goddrych y frawddeg.
- Y Gwrthrychol (Akkusativ): Ar gyfer y gwrthrych uniongyrchol neu ar ôl rhai arddodiaid penodol fel durch, für, ac gegen.
- Y Derbyniol (Dativ): Ar gyfer y gwrthrych anuniongyrchol neu ar ôl arddodiaid fel mit, aus, a nach.
- Yr Genidol (Genitiv): I ddangos meddiant, sy'n aml yn cyfateb i strwythur genidol y Gymraeg (fel "tŷ'r dyn" -> "das Haus des Mannes").
Mae'r system hon yn effeithio ar ffurfiau'r fannod (der, die, das) a therfyniadau ansoddeiriau. Rhaid i'r cyfieithydd fod yn hynod wyliadwrus wrth drosglwyddo perthnasoedd cystrawennol o'r Gymraeg er mwyn osgoi camgymeriadau cytundeb gramadegol yn yr Almaeneg.
3. Her y Treigladau Dechreuol yn y Gymraeg
Ar gyfer cyfieithwyr cychwynnol neu'r rhai sy'n defnyddio meddalwedd cyfieithu heb brofiad helaeth o'r Gymraeg, mae treigladau dechreuol yn rhwystr sylweddol. Mae'r Gymraeg yn newid cytsain gyntaf gair yn dibynnu ar y cyd-destun gramadegol (treiglad meddal, trwynol, neu llaes). Er enghraifft, gall y gair "cath" ymddangos fel "gath", "nghath", neu "chath".
Wrth cyfieithu i'r Almaeneg, mae angen adnabod ffurf gysefin (lemma) y gair Cymraeg yn gyntaf er mwyn dod o hyd i'w gyfieithiad cywir yn yr Almaeneg. Mae hyn yn gofyn am ddealltwriaeth ddofn o reolau treiglo'r Gymraeg, gan fod camgymeriad wrth adnabod y gair sylfaenol yn gallu arwain at gamgyfieithu llwyr neu wallau geiriadurol.
4. Arddodiaid ac Agweddau Berfol
Mae arddodiaid yn her fawr ym mhob cyfieithiad, ond rhwng y Gymraeg a'r Almaeneg mae'r berthynas hon yn arbennig o gymhleth. Mae'r Gymraeg yn defnyddio arddodiaid rhedegol (arddodiaid sy'n newid eu ffurf yn ôl y person, fel "arnaf", "arnat", "arno"). Mewn Almaeneg, mae arddodiaid yn aros yn ddi-syfl ond maent yn pennu achos yr enw neu'r rhagenw sy'n dilyn.
Hefyd, mae ymadroddion agwedd berfol yn y Gymraeg yn wahanol iawn i sut y mynegir amser yn yr Almaeneg. Er enghraifft, mae strwythurau fel "bod + yn/wedi/ar fin + berfenw" yn cyfleu agweddau parhaol neu orffenedig penodol. Nid oes gan yr Almaeneg amserau parhaol (continuous tenses) fel y Gymraeg neu'r Saesneg. I cyfleu "Rwy'n darllen", mae'r Almaeneg yn defnyddio'r presennol syml ("Ich lese") neu'n ychwanegu geiriau adferfol fel gerade ("Ich lese gerade"). Mae cyfieithu'r naws hon yn gofyn am ddisgresiwn ieithyddol uchel a dewis geirfa ddisgrifiadol gywir.
5. Cyfansoddeiriau Almaeneg ac Ymadroddion Enwol
Mae'r Almaeneg yn enwog am ei gallu i greu cyfansoddeiriau hir iawn (Komposita) i fynegi cysyniadau cymhleth. Lle byddai'r Gymraeg yn defnyddio ymadrodd enwol neu genidol (er enghraifft, "swyddfa cofrestru cerbydau"), byddai'r Almaeneg yn tueddu i gyfuno'r geiriau hyn yn un (fel Kfz-Zulassungsstelle neu Fahrzeugzulassungsbehörde).
Wrth drosi o'r Gymraeg, rhaid i'r cyfieithydd allu cywasgu ymadroddion disgrifiadol Cymraeg yn gyfansoddeiriau Almaeneg cryno sy'n dilyn y rheolau adeiladu geiriau perthnasol (gan gynnwys defnyddio llythrennau cysylltu fel "s" neu "n" lle bo angen, megis yn Fahrtschein ar gyfer tocyn teithio).
6. Awgrymiadau Ymarferol ar gyfer Cyfieithu Effeithiol
- Dadansoddwch Strwythur y Berfau: Cyn cyfieithu, nodwch a yw'r ferf yn y Gymraeg yn mynegi gweithred barhaus, arferol, neu orffenedig, a dewiswch y gystrawen Almaeneg orau i adlewyrchu hynny.
- Defnyddiwch Eiriaduron Dwyieithog Dibynadwy: Gan nad oes cymaint o adnoddau uniongyrchol rhwng y Gymraeg a'r Almaeneg ag sydd rhwng y Saesneg a'r Almaeneg, mae'n ddefnyddiol croes-gyfeirio ag adnoddau trydydd iaith ond gan gadw llygad barcud ar osgoi dylanwad cystrawen y Saesneg (Saesnegiaith neu Anglicisms).
- Rhowch Sylw i Gyd-destun Diwylliannol: Mae gan y Gymraeg dermau diwylliannol unigryw (fel "hiraeth" neu "cynefin"). Wrth drosi'r cysyniadau hyn i'r Almaeneg, mae'n aml yn gofyn am draws-gread (transcreation) yn hytrach na chyfieithu llythrennol, er mwyn sicrhau bod y gynulleidfa Almaeneg yn teimlo'r un ymateb emosiynol.
- Gwirio Rheolau Atalnodi (Pwnctuasiwn): Cofiwch fod gan yr Almaeneg reolau caeth iawn ynghylch defnyddio comaau cyn is-gymalau, sy'n wahanol iawn i batrymau pwnctuasiwn mwy rhydd y Gymraeg.
Trwy feistroli'r agweddau hyn, gall cyfieithwyr bontio'r bwlch rhwng y Gymraeg a'r Almaeneg yn effeithiol, gan gynhyrchu testunau sydd nid yn unig yn gywir yn ramadegol ond sydd hefyd yn parchu naws ac ysbryd y ddwy iaith arbennig hyn.