Fassara tsakanin harsuna biyu na Afirka masu tarihi da tasiri kamar harshen Hausa da kuma Kiswahili (Swahili) aiki ne da ke bukatar basira, kwarewa, da kuma zurfin fahimtar al'adun kowane harshe. Kodayake wadannan harsuna biyu sun fito ne daga iyalai daban-daban na harshe—inda Hausa ke karkashin rukunin Afroasiatic (Chadic), yayin da Kiswahili ke karkashin rukunin Niger-Congo (Bantu)—akwai kyawawan alaka da kamanceceniya da suka samo asali daga tarihi, kasuwanci, da kuma tasirin addinin Musulunci. Wannan makala za ta binciko matakai, kalubale, da kuma shawarwari masu kima don gudanar da ingantacciyar fassara daga harshen Hausa zuwa Kiswahili.
Kamanceceniya Da Bambancin Semantics Tsakanin Harsunan Biyu
Daya daga cikin abubuwan da ke saukaka fassara tsakanin Hausa da Kiswahili shi ne yawan kalmomin aro da suka fito daga harshen Larabci. Domin kasancewar al'ummomin Hausawa na Yammacin Afirka da kuma al'ummomin Waswahili na Gabashin Afirka sun yi cudanya ta dade da kasashen Larabawa ta hanyar kasuwanci da addini, sun ari kalmomi da yawa wadanda har yanzu suke da ma'ana iri daya ko kusan iri daya. Misali:
- Duniya: A harshen Hausa ana cewa "Duniya", haka ma a Kiswahili ana kiranta da "Dunia".
- Lokaci ko Sa'a: Hausa tana amfani da "Sa'a", yayin da Kiswahili ke amfani da "Saa" don nuna lokaci.
- Labari: A Hausa ana cewa "Labari", yayin da a Kiswahili ake cewa "Habari".
- Safari ko Tafiya: Kalmar "Safari" tana nufin tafiya a Kiswahili, wanda kuma a Hausa ake amfani da ita wajen nuna balaguro ko fita farauta.
- Littafi: A Hausa ana amfani da "Littafi" (daga Larabci 'Kitab'), yayin da Kiswahili ke amfani da kalmar "Kitabu".
Duk da wadannan kamanceceniya na kalmomi, mai fassara dole ne ya kasance mai lura da canjin ma'ana ko abin da ake kira "false friends" (kalmomin da ke da sauti daya amma ma'anarsu ta sha bamban). Misali, kodayake kalmomin sun yi kama, yanayin amfani da su a cikin jimla na iya bukatar sauyi domin tabbatar da cewa asalin sakon bai gurbata ba.
Kalubalen Nahawu Da Tsarin Jimloli
Babban kalubale wajen fassara daga Hausa zuwa Kiswahili yana ta'allaka ne a kan tsarin nahawu da ginin jimloli. Harshen Hausa yana amfani da jinsi (gender grammar) wato rarrabe tsakanin namiji da mace a cikin karin magana da fi'ili (misali: "ya zo" na namiji, "ta zo" na mace). A gefe guda, Kiswahili ba shi da jinsi na namiji ko mace a cikin nahawunsa. Maimakon haka, Kiswahili yana amfani da tsarin azuzuwan suna da ake kira "Ngeli" (Noun Classes).
Tsarin "Ngeli" a Kiswahili ya kasu kashi-kashi dangane da ko sunan yana nufin mutum, dabba, bishiya, abu maras rai, ko kuma ra'ayi. Kowane aji na suna yana da nasa prefixes (wakilin suna na gaba) wadanda ke sarrafa yadda fi'ili, sifa, da sauran sassan jimla za su kasance. Saboda haka, yayin fassara daga Hausa zuwa Kiswahili, dole ne mai fassara ya kawar da tunanin rarrabe jinsi na namiji da mace, ya kuma mayar da hankali wajen gano aji daidai na sunan da ake magana a kai a Kiswahili domin gina jimla mai inganci.
Bugu da kari, lokuta ko fi'ili (tenses) a harshen Hausa galibi ana nuna su ne ta hynar wakilin suna na gaba (pronoun paradigm) kafin fi'ili (misali: "yana tafiya", "na tafi", "zan tafi"). A Kiswahili kuma, ana nuna lokaci ne ta hanyar sanya wani yanki na musamman (infix) a tsakiyar fi'ilin kansa (misali: "ninasoma" - ina karatu, "nilisoma" - na karanta, "nitasoma" - zan karanta, inda "-na-", "-li-", da "-ta-" ke nuna lokaci). Wannan canji na tsarin ginin fi'ili yana bukatar kwarewa ta musamman domin kauce wa kura-kurai na nahawu.
Tasirin Al'ada Da Karin Magana (Idioms & Proverbs)
Kowane harshe madubi ne na al'adarsa. Harshen Hausa yana cike da karin magana, azanci na zance, da kuma salon magana na musamman da suka samo asali daga rayuwar al'ummar Hausawa. Haka shi ma Kiswahili yana da arzikin "Methali" (karin magana) da "Misemo" (salon magana) da suka fito daga rayuwar bakin teku ta Gabashin Afirka. Wajen fassara, yin amfani da fassarar kalma-da-kalma (literal translation) ga wadannan kalmomi na iya zama babban kuskure wanda zai sa rubutun ya rasa dadi da ma'ana.
Misali, idan a Hausa aka yi amfani da karin magana kamar "Kaza mai kwai ba ta mutuwa da yunwa", fassara ta kai tsaye zuwa Kiswahili ba za ta yi ma'ana ga mai karatu na Gabashin Afirka ba. Maimakon haka, kwararren mai fassara zai nemi karin magana na Kiswahili wanda ke da daidaitacciyar ma'ana ko kuma ya bayyana ma'anar a fili ta hanyar amfani da salo mai sauki da zai gamsar da mai karatu. Wannan yana bukatar mai fassara ya kasance yana da kyakkyawar masaniya kan adabin harsunan guda biyu.
Matakai Da Shawarwari Don Gudanar Da Kyawawan Fassara
Domin tabbatar da cewa fassararka daga Hausa zuwa Kiswahili ta kai matakin da ya dace da wallafa a matakin kwararru, ga wasu muhimman matakai da ya kamata a bi:
- Karanta Domin Fahimta: Kafin ka fara fassara kowace jimla, karanta daukacin rubutun Hausa domin ka fahimci jigon sakon, yanayin rubutun (formal ko informal), da kuma masu karatu da ake fatan su karanta shi.
- Gano Ajin Sunaye (Ngeli): Yayin da kake gina jimloli a Kiswahili, ka tabbatar ka tantance ajin kowane suna da kake amfani da shi domin daidaita sauran kalmomin jimlar kamar sifofi da fi'ili daidai da dokar nahawun Kiswahili.
- Kiyaye Girmamawa Da Ladabi: Harshen Hausa yana da matukar nuna girmamawa ga na gaba ko na sama (amfani da "Ku" maimakon "Kai/Ke"). A Kiswahili ma akwai wannan tsarin, inda ake amfani da kalmar ladabi kamar "Shikamoo" ga manya ko kuma amfani da wakilin suna na jam'i "Ninyi" ko "Heshima" wajen magana da mutane na musamman.
- Tace Rubutu Da Gyara (Proofreading): Bayan kammala fassara, yana da kyau a sake karanta rubutun Kiswahili ba tare da duba na Hausa ba domin tabbatar da cewa yana tafiya lami lafiya kamar dai asalin rubutun Kiswahili ne aka yi. Idan zai yiwu, a ba kwararren da harshen Kiswahili ne asalin harshensa (native speaker) ya duba domin yin gyare-gyare na karshe.
A takaice, nasarar fassarar Hausa zuwa Kiswahili ta danganta ne kacokan a kan iya hada ilimin nahawu, sanin al'adu, da kuma amfani da dabarun sadarwa na zamani. Ta hanyar bin wadannan shawarwari, masu fassara za su iya gina gadar sadarwa mai karfi tsakanin Yammacin Afirka da Gabashin Afirka, wanda zai taimaka wajen bunkasa kasuwanci, ilimi, da kuma dankon zumunci a fadin nahiyar.