Ka Pilina Kumu o nā ʻŌlelo Austronesia: Hawaiʻi a me Sunuda
He mea kupanaha ka nānā ʻana i ka pilina mōʻaukala ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻōlelo makuahine o ka pae ʻāina ʻo Hawaiʻi, a me ka ʻōlelo Sunuda, ka ʻōlelo i ʻōlelo ʻia e nā miliona kānaka ma ka ʻaoʻao komohana o ka mokupuni ʻo Iawa ma ʻInitonesia. ʻOiai ua kaʻawale kēia mau lāhui e nā kaukani mile o ka moana nui, pili pū lāua ma o ka ʻohana ʻōlelo hoʻokahi: ka ʻohana ʻAukolonesia. Ma muli o kēia pilina kahiko, aia he mau māhele o ka pilinaʻōlelo a me kekahi mau huaʻōlelo kumu e hōʻike ana i ke kumu hoʻokahi. ʻO ka hoʻomaopopo ʻana i kēia pilina ka ʻanuʻu mua loa no kēlā me kēia mea unuhi e makemake ana e hoʻololi i ka kikokikona mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Sunuda.
I ka hana unuhi, he mea nui ka ʻike ʻana i nā huaʻōlelo cognate (nā huaʻōlelo pili koko) e like me "maka" ma ka ʻōlelo Hawaiʻi a me "mata" ma ka ʻōlelo Sunuda no ka ʻike maka. Aia nō hoʻi nā huaʻōlelo e pili ana i ke ola maoli o ka poʻe Austronesia kahiko, e like me ka wai ("wai" ma ka ʻōlelo Hawaiʻi a me "cai" a i ʻole nā huaʻōlelo like i loko o nā kūkulu ʻōlelo kahiko). Eia naʻe, ʻo ka loli ʻana o ka wā a me ke kaʻawale ʻana o nā kānaka ua hoʻokumu i nā ʻano ʻokoʻa he nui. ʻAʻole lawa ka ʻike wale ʻana i ka huaʻōlelo; pono e ʻeli hohonu i ka manaʻo hohonu o nā huaʻōlelo i loko o ko lākou mau kaiapuni kūloko i hiki ke unuhi me ka ʻoiaʻiʻo a me ka hanohano.
Nā Pae ʻŌlelo Sunuda a me ka Loina Respect ma ka Unuhi ʻAna
ʻO kekahi o nā kumu nui e nānā pono ai ka mea unuhi, ʻo ia ka ʻōnaehana kūlana ʻōlelo o ka poʻe Sunuda i kapa ʻia ʻo ka "undak-usuk basa" a i ʻole "tatakrama basa Sunda". He ʻokoʻa loa kēia mai ka ʻōlelo Hawaiʻi maʻamau. Ma ka ʻōlelo Sunuda, pono e hoʻohana i nā huaʻōlelo ʻokoʻa e pili ana i ke kūlana o ka mea heluhelu a i ʻole ka mea e kamaʻilio ʻia ana. Inā e unuhi ana kekahi i nā haʻiʻōlelo kūhelu ai ʻole nā kikokikona e pili ana i nā mea kapu ai ʻole nā kūpuna, pono e hoʻohana i ka pae "Lemes" (ka ʻōlelo hōʻike i ka hanohano nui). ʻO nā huaʻōlelo ma kēia pae, he mau huaʻōlelo kūikawā ia e hōʻike ana i ke aloha, ke kākoʻo, a me ka haʻahaʻa o ka mea e kamaʻilio nei.
Inā hoʻohana ka mea unuhi i ka pae "Loma" (ka ʻōlelo maʻamau no nā hoaaloha pili a me ka poʻe kūlana like) i ka wā e unuhi ai i nā ʻōlelo noʻeau a me nā pule Hawaiʻi koʻikoʻi, hiki ke manaʻo ʻia he hōʻino ia a he hōʻike paha i ka hōʻoio a me ke aloha ʻole. Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ke kākau ʻana i kekahi moʻolelo kamaliʻi maʻamau me ka pae Lemes he lilo paha ia i mea koʻikoʻi loa a paʻakikī ke heluhelu. No laila, ʻo ka hoʻoholo ʻana i ka pae kūpono o ka ʻōlelo Sunuda ka hana nui mua ma mua o ke koho ʻana i nā huaʻōlelo kikoʻī. Pono e nīnau pinepine ka mea unuhi iā ia iho: ʻO wai ka mea e ʻōlelo nei ma ka kikokikona Hawaiʻi, a ʻo wai ka mea e hoʻolohe ana?
Ke Kumu Kūkulu Hopunaʻōlelo: Ke Kaʻina mai ka VSO a i ka SVO
He mea nui ka ʻokoʻa o ka pilinaʻōlelo ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo VSO ia (Verb-Subject-Object). E hoʻomaka ana ka hopunaʻōlelo me ka hōʻailona manawa a me ka painu (verb), ukali ʻia e ka piko (subject), a me ka ʻawe (object). No ka laʻana, "Ua mālama ka makua i ke keiki." Ma ʻaneʻi, ʻo ka hana "mālama" ka mea i mua loa. Akā, ʻo ka ʻōlelo Sunuda, he ʻōlelo SVO ia (Subject-Verb-Object) ma kona ʻano maʻamau. E lilo ana ka hopunaʻōlelo ma luna he: "Sepuh ngajaga budak" (kahi i kū ai ka piko "sepuh" ma mua loa, ukali ʻia e ka hana "ngajaga", a me ka ʻawe "budak").
No ka mea unuhi mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia hoʻi, ʻaʻole hiki ke unuhi pololei i kēlā me kēia huaʻōlelo ma muli o ke kaʻina kumu. Pono e "wāwahi" i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a e kūkulu hou ma ke ʻano kūpono i ka pepeiao o ka poʻe Sunuda. Eia kekahi, hoʻohana nui ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā ʻāpana ʻōlelo liʻiliʻi (particles) e like me "ʻo", "i", "ma", "e", a me "he" no ka hōʻike ʻana i nā pilina o nā inoa. Ma ka ʻōlelo Sunuda, hoʻohana ʻia nā prefix a me nā suffix (nā mea hoʻopili mua a me hope) ma luna o nā kumu huaʻōlelo e hōʻike ai i ke ʻano o ka hana (active, passive, causative). ʻO ka hoʻomaopopo ʻana i ka pili of kēia mau hōʻailona grammar ka mea e loaʻa ai ka pololei ʻole o ka unuhi ʻana.
Ke Kaona a me ka Siloka: Ka Hohonu o ka Manaʻo ma nā Moʻolelo
I loko o ka palapala a me ka moʻokalaleo Hawaiʻi, ʻo ke "kaona" kekahi o nā mea waiwai loa. ʻO ke kaona, ʻo ia ka manaʻo hūnā ma hope o ka ʻōlelo maopopo. Hiki i ka mea kākau Hawaiʻi ke hoʻohana i nā inoa o nā pua, nā lehua, ka ua Kūkalahale, ai ʻole ke ala o ka lipoa no ka hōʻike ʻana i nā manaʻo o ke aloha pili kāne a wahine, ke kaumaha, a i ʻole ke aloha ʻāina. Ua like loa kēia me ka moʻomeheu Sunuda, kahi i loaʻa ai ka "siloka" (ka ʻōlelo hoʻohālikelike a hōʻailona paha) a me nā "paribasa" (nā ʻōlelo noʻeau). Hoʻohana ka poʻe Sunuda i nā kiʻi o ke kaiapuni—e like me ka ʻohe, ka wai, a me nā mauna—no ka hōʻike ʻana i ke ʻano o ke ola kanaka.
No laila, i ka wā e unuhi ai i ke kaona Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e pale i ka unuhi huaʻōlelo pololei (literal translation) inā e nalowale ana ke kaona. Inā heluhelu ʻia ka huaʻōlelo Hawaiʻi e pili ana i ka "ua", ʻaʻole paha ia he ua maoli wale nō, akā, he aloha, he kaumaha paha. Ma ka ʻōlelo Sunuda, pono e koho i kekahi huaʻōlelo a i ʻole kekahi hopunaʻōlelo kūloko e hōʻike ana i kēlā ʻano kaumaha me ka hanohano. He kumu hana noʻeau kēia e koi ai i ka mea unuhi e lilo i haku mele ma nā ʻōlelo ʻelua i mea e mālama ai i ke ea a me ka ʻuhane o ka kikokikona kumu.
Nā Manaʻo Kōkua Kikoʻī no ka Poʻe Unuhi ʻŌlelo
Eia kekahi mau manaʻo kōkua kikoʻī no ka poʻe e makemake ana e unuhi ma waena o kēia mau ʻōlelo kūikawā ʻelua:
- E Koho Pono i ka Pae Kūlana: Ma mua o ka hoʻomaka ʻana, e kālailai i ka poʻe heluhelu. Inā he moʻolelo kamaliʻi, e hoʻohana i ka ʻōlelo Loma. Inā he pule, he haʻiʻōlelo kūhelu, a i ʻole he palapala mōʻaukala, e hoʻohana i ka ʻōlelo Lemes.
- E Nānā i nā Passive Sentences: He makemake nui ko ka ʻōlelo Sunuda i nā hopunaʻōlelo passive (e hoʻomaka ana me ka prefix "di-", e like me "dibaca" - heluhelu ʻia). I kekahi manawa, ʻoi aku ke kūpono o ke kākau ʻana ma ke ʻano passive ma ka ʻōlelo Sunuda ʻoiai he active ia ma ka ʻōlelo Hawaiʻi.
- E Makaʻala i nā Pronoun: Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻokoʻa ka "kākou" (inclusive) a me ka "mākou" (exclusive). Ma ka ʻōlelo Sunuda, hiki ke hōʻike ʻia kēia ʻokoʻa ma o nā huaʻōlelo e like me "urang" a i ʻole "kula" akā pono e nānā pū i ka undak-usuk basa. He mea nui ka pololei o ka pronoun i ʻole e huikau ke kaiāulu e kūkākūkā ana.
- E Eʻe ma luna o ka Palapala Wehewehe Kūloko: E hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi hilinaʻi ʻia (e like me ko Pukui me Elbert) a me nā puke wehewehe ʻōlelo Sunuda kūhelu (Kamus Basa Sunda) no ka hōʻoia ʻana i nā au kahiko o nā huaʻōlelo.
Ka Mālama ʻana i ke Kahua a me ka Holomua o ka Hana Unuhi
Ma ke ʻano he mea unuhi, he mea nui ka hoʻomanaʻo ʻana he alahaka kāu hana ma waena o nā honua ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Sunuda, he mau ʻōlelo ia i ulu mai loko mai o ka pili kokoke o ke kanaka me ka ʻāina, ka moana, a me nā kūpuna. Ke unuhi kākou i kekahi manaʻo mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Sunuda, ʻaʻole kākou e hoʻololi wale nei i nā huaʻōlelo ma ka pepa, akā, ke lawe nei kākou i ke ea o ka poʻe Hawaiʻi a hoʻokipa e ka poʻe Sunuda. Ma o ka hoʻomaamaʻa mau ʻana, ka nānā pono ʻana i ke kaʻina pilinaʻōlelo mai ka VSO a i ka SVO, ka mālama ʻana i nā loina o ke kūlana kamaʻilio (undak-usuk basa), a me ke kilo ʻana i ke kaona, e holopono ana kēia alahaka a e mau loa ka pilina hohonu o ko kākou mau lāhui Austronesia.