ការយល់ដឹងអំពីឫសគល់នៃប្រព័ន្ធភាសាទាំងពីរ
ការបកប្រែពីភាសាខ្មែរទៅភាសាឡាតាំង គឺជាកិច្ចការមួយដ៏មានភាពស្មុគស្មាញ និងទាមទារនូវការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីប្រព័ន្ធភាសាដែលខុសគ្នាស្រឡះ។ ភាសាខ្មែរ ស្ថិតក្នុងអំបូរភាសាអូស្រ្តូអាស៊ី (Austroasiatic) ដែលមានលក្ខណៈជាភាសាបែបវិភាគ (Analytic Language) ពោលគឺគ្មានការផ្លាស់ប្តូររូបរាងពាក្យដើម្បីបញ្ជាក់ពីមុខងារវេយ្យាករណ៍ ភេទ វចនៈ ឬកាលនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាសាឡាតាំង ដែលជាភាសាបុរាណដ៏មានឥទ្ធិពលក្នុងតំបន់អឺរ៉ុប និងជាប្រភពនៃវិទ្យាសាស្ត្រ ច្បាប់ និងទស្សនវិជ្ជា គឺជាភាសាបែបសំយោគ (Synthetic Language) ដែលពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើប្រព័ន្ធវិភត្តិ ឬការបត់បែនពាក្យ (Inflection)។ ភាពខុសគ្នានេះតម្រូវឱ្យអ្នកបកប្រែមិនត្រឹមតែប្តូរពាក្យមួយទៅពាក្យមួយនោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវកសាងឡើងវិញនូវរចនាសម្ព័ន្ធគំនិតទាំងមូលដើម្បីឱ្យស្របទៅនឹងតក្កវិជ្ជានៃភាសានីមួយៗ។
ឧបសគ្គវេយ្យាករណ៍ចម្បងៗ៖ ពីភាសាបែបវិភាគទៅភាសាបែបសំយោគ
នៅពេលផ្ទេរអត្ថន័យពីភាសាខ្មែរទៅភាសាឡាតាំង អ្នកបកប្រែនឹងជួបប្រទះនូវបញ្ហាប្រឈមធំៗមួយចំនួនទាក់ទងនឹងវេយ្យាករណ៍៖
១. ប្រព័ន្ធវិភត្តិនាម និងភេទវេយ្យាករណ៍ (Declensions and Grammatical Genders)
ភាសាឡាតាំងមានភេទវេយ្យាករណ៍ចំនួនបីគឺ ភេទប្រុស (Masculine) ភេទស្រី (Feminine) និងភេទកណ្តាល (Neuter) ព្រមទាំងមានវិភត្តិនាមចំនួនប្រាំមួយ (Cases) ដែលកំណត់មុខងាររបស់នាមនៅក្នុងល្បះ ដូចជា Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Ablative និង Vocative។ ផ្ទុយទៅវិញ នាមនៅក្នុងភាសាខ្មែរមិនប្រែប្រួលទៅតាមមុខងារឡើយ។ ឧទហរណ៍ ពាក្យថា «សិស្ស» ក្នុងភាសាខ្មែររក្សារូបរាងដដែល ទោះជាដើរតួជាប្រធាន កម្មបទ ឬកម្មសិទ្ធិករក៏ដោយ ប៉ុន្តែនៅក្នុងភាសាឡាតាំង វាត្រូវប្តូរទៅជា discipulus, discipuli, discipulo, ឬ discipulum ទៅតាមបរិបទ។ អ្នកបកប្រែត្រូវវិភាគតួនាទីរបស់នាមខ្មែរក្នុងល្បះឱ្យច្បាស់លាស់មុននឹងជ្រើសរើសទម្រង់វិភត្តិឡាតាំងត្រឹមត្រូវ។
២. ការបំបែកកិរិយាសព្ទ កាល និងលក្ខណៈ (Conjugation, Tense, and Aspect)
ភាសាខ្មែរប្រើប្រាស់ពាក្យជំនួយ ឬគុណកិរិយាដើម្បីបញ្ជាក់កាល (Tense) ដូចជាពាក្យ «បាន» «កំពុង» ឬ «នឹង» ហើយកិរិយាសព្ទស្នូលមិនផ្លាស់ប្តូររូបរាងឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាសាឡាតាំងមានប្រព័ន្ធបំបែកកិរិយាសព្ទដ៏ស្មុគស្មាញបំផុត ដែលរួមបញ្ចូលទាំងកាល (Tense) ចំនួនប្រាំមួយ លក្ខណៈ (Mood) ចំនួនបី ទម្រង់ (Voice) ចំនួនពីរ និងវចនៈជាមួយបុរស។ រាល់សកម្មភាពដែលកើតឡើងត្រូវតែឆ្លុះបញ្ចាំងយ៉ាងច្បាស់លាស់តាមរយៈបច្ច័យ (Suffixes) នៃកិរិយាសព្ទឡាតាំង។ ការផ្ទេរពាក្យសាមញ្ញដូចជា «ខ្ញុំរៀន» ទៅជាភាសាឡាតាំង ទាមទារឱ្យកំណត់ថា តើវាជាសកម្មភាពកំពុងកើតឡើង (disco) ជាអតីតកាលឥតខ្ចោះ (didici) ឬជាអនាគតកាល (discam)។
៣. វាក្យសព្ទ និងលំដាប់ពាក្យក្នុងល្បះ (Word Order and Syntax)
លំដាប់ពាក្យទូទៅរបស់ភាសាខ្មែរគឺ ប្រធាន + កិរិយាសព្ទ + កម្មបទ (SVO)។ ចំណែកឯភាសាឡាតាំង ដោយសារតែមានប្រព័ន្ធវិភត្តិយ៉ាងច្បាស់លាស់រួចទៅហើយ លំដាប់ពាក្យមានភាពបត់បែនខ្លាំង ទោះបីជាទម្រង់ធម្មតាគឺ ប្រធាន + កម្មបទ + កិរិយាសព្ទ (SOV) ក៏ដោយ។ ភាពបត់បែននេះអនុញ្ញាតឱ្យភាសាឡាតាំងសង្កត់ធ្ងន់លើពាក្យណាមួយដោយគ្រាន់តែប្តូរទីតាំងរបស់វា។ អ្នកបកប្រែត្រូវចេះប្រើប្រាស់លក្ខណៈពិសេសនេះដើម្បីបង្កើតស្ទីលសំណេរឡាតាំងដ៏ពីរោះ និងមានទម្ងន់។
៤. ភាពខុសគ្នានៃការប្រើប្រាស់បុព្វបទ និងអាយតនិបាត (Prepositions and Cases)
នៅក្នុងភាសាខ្មែរ យើងប្រើប្រាស់ធ្នាក់ ឬអាយតនិបាត ដូចជាពាក្យ «នៅ» «ទៅកាន់» «ដោយ» «ពី» ឬ «សម្រាប់» ដើម្បីបញ្ជាក់ទំនាក់ទំនងរវាងពាក្យនៅក្នុងល្បះ។ នៅក្នុងភាសាឡាតាំង ទំនាក់ទំនងទាំងនេះត្រូវបានបង្ហាញជាញឹកញាប់ដោយគ្រាន់តែប្រើប្រាស់វិភត្តិនាម (ដូចជា Ablative ឬ Dative) ដោយមិនចាំបាច់មានធ្នាក់ឡើយ ឬពេលខ្លះប្រើប្រាស់ធ្នាក់រួមផ្សំជាមួយវិភត្តិជាក់លាក់ (ឧទាហរណ៍ ធ្នាក់ in ជាមួយ Accusative សម្រាប់ទិសដៅ ឬជាមួយ Ablative សម្រាប់ទីតាំង)។ ការយល់ច្រឡំអំពីរបៀបប្រើប្រាស់ទាំងនេះអាចបណ្តាលឱ្យមានកំហុសឆ្ងរយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងអត្ថន័យ។
៥. គុណនាម និងការចុះសម្រុងគ្នានៃពាក្យ (Adjectives and Agreement)
គុណនាមនៅក្នុងភាសាខ្មែរមានទីតាំងនៅពីក្រោយនាមជានិច្ច ហើយមិនប្រែប្រួលទៅតាមនាមឡើយ។ ឧទាហរណ៍ «សិស្សល្អ» ឬ «គ្រូល្អ» ពាក្យ «ល្អ» នៅដដែល។ ផ្ទុយទៅវិញ គុណនាមឡាតាំងត្រូវតែចុះសម្រុងជាមួយនាមដែលវាបញ្ជាក់ទាំង ភេទ (Gender) វចនៈ (Number) និងវិភត្តិ (Case) ហើយវាអាចស្ថិតនៅពីមុខ ឬពីក្រោយនាមទៅតាមតម្រូវការសង្កត់ធ្ងន់។ ប្រសិនបើនាមជាភេទស្រី វចនៈឯកវចនៈ និងដើរតួជាកម្មបទ គុណនាមក៏ត្រូវបំប្លែងទៅជាទម្រង់ស្រដៀងគ្នាដែរ។ នេះទាមទារការផ្ដោតអារម្មណ៍ខ្ពស់ពីអ្នកបកប្រែដើម្បីជៀសវាងការបង្កើតល្បះដែលខុសវេយ្យាករណ៍។
ការដោះស្រាយបញ្ហាបរិបទវប្បធម៌ និងពាក្យគន្លឹះ
ក្រៅពីវេយ្យាករណ៍ ភាពខុសគ្នានៃប្រព័ន្ធជំនឿ សាសនា និងបរិបទសង្គមក៏ជាឧបសគ្គដ៏ធំផងដែរ។ ភាសាខ្មែរទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រៅជ្រះពីព្រះពុទ្ធសាសនា និងព្រហ្មញ្ញសាសនា ខណៈពេលដែលភាសាឡាតាំងត្រូវបានកសាងឡើងនៅលើមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃទេវកថារ៉ូម៉ាំង-ក្រិក និងគ្រិស្តសាសនានៅសម័យក្រោយមកទៀត។
- ពាក្យខាងជំនឿសាសនា៖ ពាក្យដូចជា «បុណ្យ» «បាប» «កម្ម» ឬ «ព្រលឹង» មិនអាចបកប្រែដោយផ្ទាល់ទៅជាពាក្យឡាតាំងដូចជា beneficium, peccatum, fatum, ឬ anima បានទាំងស្រុងឡើយ ព្រោះអត្ថន័យបង្កប់នៃពាក្យទាំងនេះមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងរវាងទស្សនវិជ្ជាបូព៌ា និងបស្ចិមលោក។
- ប្រព័ន្ធបុរេប្រទាន និងឋានៈសង្គម៖ ភាសាខ្មែរមានពាក្យសព្ទជាច្រើនសម្រាប់បង្ហាញការគោរព និងឋានៈ (ដូចជាសព្វនាមស្តីពីការសន្ទនាទៅតាមអាយុ និងឋានៈ)។ ភាសាឡាតាំង ទោះបីជាមានទម្រង់គួរសមខ្លះក៏ដោយ ក៏មិនមានភាពលម្អិតដូចខ្មែរឡើយ។ ការសម្របសម្រួលដោយរក្សាស្មារតីដើមនៃអត្ថបទខ្មែរ គឺជាសិល្បៈនៃការបកប្រែដ៏សំខាន់។
យុទ្ធសាស្ត្រ និងគន្លឹះជាក់ស្តែងសម្រាប់ការបកប្រែ
ដើម្បីធានាបាននូវការបកប្រែប្រកបដោយគុណភាពខ្ពស់ និងរក្សាបាននូវភាពត្រឹមត្រូវទាំងន័យត្រង់ និងន័យធៀប អ្នកបកប្រែគួរអនុវត្តតាមវិធីសាស្ត្រដូចខាងក្រោម៖
- ការវិភាគបរិបទ និងគោលបំណងនៃអត្ថបទ៖ មុនចាប់ផ្តើមបកប្រែ ត្រូវកំណត់ឱ្យច្បាស់ថា តើអត្ថបទនោះជាប្រភេទអ្វី? ប្រសិនបើជាអត្ថបទផ្នែកច្បាប់ ឬវេជ្ជសាស្ត្រ ការប្រើប្រាស់ពាក្យបច្ចេកទេសឡាតាំងស្តង់ដារគឺចាំបាច់បំផុត។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើជាកំណាព្យ ឬអក្សរសិល្ប៍ ការជ្រើសរើសពាក្យដែលបង្កើតអារម្មណ៍ និងចង្វាក់ឡាតាំងបុរាណ (Classical Latin prose style) មានសារៈសំខាន់ជាង។
- ការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រ «ការបកប្រែសម្របសម្រួល» (Adaptation)៖ នៅពេលជួបប្រទះពាក្យ ឬវប្បធម៌ខ្មែរដែលគ្មានក្នុងឡាតាំង កុំបកប្រែចំតួអក្សរ។ ផ្ទុយទៅវិញ ត្រូវស្វែងរកគំនិត ឬបរិបទស្រដៀងគ្នានៅក្នុងអរិយធម៌រ៉ូម៉ាំងដែលអ្នកអានភាសាឡាតាំងអាចយល់បាន។
- ការយកចិត្តទុកដាក់លើរចនាសម្ព័ន្ធឃ្លា៖ ភាសាឡាតាំងចូលចិត្តប្រើប្រាស់ល្បះកម្រិតខ្ពស់ដែលមានឃ្លារណបជាច្រើន (Periodic sentences)។ ដូច្នេះ ការបកប្រែឃ្លាខ្មែរខ្លីៗដាច់ពីគ្នា ទៅជាល្បះឡាតាំងដែលតភ្ជាប់គ្នាដោយឈ្នាប់សមស្រប នឹងធ្វើឱ្យអត្ថបទបកប្រែមានលក្ខណៈធម្មជាតិ និងមានលក្ខណៈជាអ្នកនិពន្ធឡាតាំងពិតប្រាកដ។
- ការផ្ទៀងផ្ទាត់ឡើងវិញតាមរយៈវចនានុក្រមទ្វេរភាសា និងអត្ថបទយោង៖ ដោយសារតែគ្មានវចនានុក្រមខ្មែរ-ឡាតាំងផ្ទាល់ខ្លួនដ៏ទូលំទូលាយ ការប្រើប្រាស់ភាសាអង់គ្លេស ឬបារាំងជាស្ពានចម្លង (ខ្មែរ -> អង់គ្លេស/បារាំង -> ឡាតាំង) គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រជៀសមិនរួច។ ការផ្ទៀងផ្ទាត់អត្ថន័យពាក្យឡាតាំងនៅក្នុងវចនានុក្រមល្បីៗដូចជា Oxford Latin Dictionary គឺចាំបាច់ដើម្បីបញ្ជាក់ពីបរិបទប្រើប្រាស់ពាក្យនីមួយៗ។
ការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យា និងធនធានជំនួយ
ទោះបីជាបច្ចេកវិទ្យាបកប្រែដោយម៉ាស៊ីន (Machine Translation) មានការរីកចម្រើនយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបកប្រែរវាងគូភាសាកម្រដូចជា ខ្មែរ និងឡាតាំង នៅតែមានកម្រិតទាប និងងាយរងកំហុសឆ្គងខ្លាំង។ ឧបករណ៍បកប្រែស្វ័យប្រវត្តិតែងតែបរាជ័យក្នុងការយល់ដឹងអំពីវិភត្តិនាម និងការបត់បែនកិរិយាសព្ទឡាតាំងនៅពេលបកប្រែចេញពីភាសាខ្មែរ។ ដូច្នេះ ការកែសម្រួលដោយដៃពីសំណាក់អ្នកជំនាញភាសាវិទ្យា គឺជាកត្តាកំណត់គុណភាពដាច់ខាត។ ក្រៅពីនេះ ការសិក្សាអំពីអត្ថបទឡាតាំងបុរាណរបស់ Cicero, Virgil, ឬ Caesar អាចជួយឱ្យអ្នកបកប្រែទទួលបាននូវពាក្យពេចន៍ និងរចនាបថសំណេរដ៏ត្រឹមត្រូវសម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការបកប្រែជាក់ស្តែង។