ການແປພາສາລະຫວ່າງ ພາສາລາວ ແລະ ພາສາມົງໂກນ ຖືເປັນໜຶ່ງໃນວຽກງານການແປທີ່ມີຄວາມທ້າທາຍສູງທີ່ສຸດໃນວົງການແປພາສາສາກົນ. ເນື່ອງຈາກທັງສອງພາສານີ້ມີຈຸດກຳເນີດມາຈາກຕະກູນພາສາທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ ໂດຍພາສາລາວຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາໄຕ-ກະໄດ (Kra-Dai) ໃນຂະນະທີ່ພາສາມົງໂກນຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາມົງໂກລິກ (Mongolic). ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານພູມສາດ, ປະຫວັດສາດ ແລະ ວັດທະນະທຳ ຍັງເປັນປັດໄຈທີ່ເຮັດໃຫ້ໂຄງສ້າງທາງໄວຍາກອນ, ລະບົບສຽງ ແລະ ຄຳສັບຂອງທັງສອງພາສາມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ຄູ່ມືສະບັບນີ້ຈະນຳສະເໜີຄວາມຮູ້ເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບຂະບວນການ, ຈຸດພິເສດທາງໄວຍາກອນ ແລະ ເຄັດລັບການແປຈາກພາສາລາວໄປເປັນພາສາມົງໂກນຢ່າງມີປະສິດທິພາບ.
1. ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ ແລະ ລະບຽບຄຳສັບ (Word Order: SVO vs SOV)
ความແຕກຕ່າງທີ່ເຫັນໄດ້ຊັດເຈນທີ່ສຸດລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາມົງໂກນແມ່ນ ລະບຽບການຈັດວາງຄຳສັບໃນປະໂຫຍກ. ນັກແປຈຳເປັນຕ້ອງມີຄວາມເຂົ້າໃຈ ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການປັບປ່ຽນໂຄງສ້າງນີ້ຢ່າງຄ່ອງແຄ້ວ:
- ພາສາລາວ (SVO): ປະຕິບັດຕາມໂຄງສ້າງ ປະທານ (Subject) + ກິລິຍາ (Verb) + ກຳ (Object). ຕົວຢ່າງ: "ຂ້ອຍ (S) ກິນ (V) ເຂົ້າ (O)".
- ພາສາມົງໂກນ (SOV): ປະຕິບັດຕາມໂຄງສ້າງ ປະທານ (Subject) + ກຳ (Object) + ກິລິຍາ (Verb). ຕົວຢ່າງ: "Би (S) будаа (O) иддэг (V)" (ແປກົງຕົວ: ຂ້ອຍ ເຂົ້າ ກິນ).
ເມື່ອແປປະໂຫຍກທີ່ມີຄວາມຊັບຊ້ອນ ຫຼື ມີປະໂຫຍກຍ່ອຍຂະຫຍາຍ, ນັກແປບໍ່ສາມາດແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳໄດ້. ຄຳກິລິຍາໃນພາສາມົງໂກນຈະຕ້ອງຖືກຍ້າຍໄປໄວ້ທ້າຍປະໂຫຍກສະເໝີ ແລະ ຄຳຄຸນນາມ ຫຼື ສ່ວນຂະຫຍາຍຈະຕ້ອງວາງໄວ້ທາງໜ້າຄຳນາມທີ່ມັນຂະຫຍາຍ. ສິ່ງນີ້ຮຽກຮ້ອງໃຫ້ຂະບວນການຄິດຂອງນັກແປຕ້ອງມີການປ່ຽນແປງຢ່າງສິ້ນເຊີງ ເພື່ອປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດໃນການສື່ຄວາມໝາຍ.
2. ພາສາວິເຄາະ (Analytic) ສູ່ ພາສາຕິດແປະ (Agglutinative)
ຈຸດແຕກຕ່າງທີ່ສຳຄັນອີກປະການໜຶ່ງແມ່ນ ປະເພດທາງດ້ານໂຄງສ້າງຄຳ (Morphological Typology):
ພາສາລາວ ເປັນພາສາວິເຄາະ (Analytic/Isolating Language) ທີ່ບໍ່ມີການຜັນຄຳ (Inflection). ຄຳສັບແຕ່ລະຄຳມີຮູບຮ່າງຄົງທີ່ ບໍ່ປ່ຽນແປງຕາມການເວລາ, ເພດ, ຫຼື ພົດ. ພວກເຮົາໃຊ້ຄຳຊ່ວຍ, ຄຳບຸພະບົດ ຫຼື ບໍລິບົດເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມສຳພັນທາງໄວຍາກອນ.
ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາມົງໂກນ ເປັນພາສາຕິດແປະ (Agglutinative Language). ຄວາມສຳພັນທາງໄວຍາກອນ ແລະ ໜ້າທີ່ຂອງຄຳຈະຖືກສະແດງອອກໂດຍການຕື່ມ ຄຳຕໍ່ທ້າຍ (Suffixes) ໃສ່ຫຼັງຮາກຄຳ. ຮາກຄຳໜຶ່ງຄຳສາມາດມີຄຳຕໍ່ທ້າຍຫຼາຍໂຕຕິດກັນ ເພື່ອບອກທັງກໍລະນີ (Case), ພົດ (Number), ຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ (Possession) ແລະ ການເຄື່ອນໄຫວ.
ພາສາລາວ: "ຢູ່ໃນເຮືອນຂອງຂ້ອຍ" (5 ຄຳແຍກກັນ)
ພາສາມົງໂກນ: "Миний гэрт" (Миний = ຂອງຂ້ອຍ, гэр = ເຮືອນ, -т = ຢູ່/ໃນ ທີ່ເປັນຄຳຕໍ່ທ້າຍສະແດງສະຖານທີ່)
3. ລະບົບກໍລະນີຄຳນາມ (Noun Cases in Mongolian)
ໃນພາສາມົງໂກນ, ຄຳນາມຈະຕ້ອງມີການຜັນຕາມກໍລະນີ (Noun Cases) ເພື່ອສະແດງໜ້າທີ່ຂອງມັນໃນປະໂຫຍກ. ພາສາມົງໂກນມີທັງໝົດ 8 ກໍລະນີຫຼັກ. ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມຊຳນານໃນການແປງຄຳບຸພະບົດຂອງພາສາລາວໃຫ້ກາຍເປັນຄຳຕໍ່ທ້າຍທີ່ຖືກຕ້ອງໃນພາສາມົງໂກນ ດັ່ງຕາຕະລາງລຸ່ມນີ້:
| ກໍລະນີ (Case) | ໜ້າທີ່ / ຄວາມໝາຍ | ຄຳທຽບເທົ່າໃນພາສາລາວ | ຕົວຢ່າງຄຳຕໍ່ທ້າຍໃນພາສາມົງໂກນ |
|---|---|---|---|
| Nominative (ກຳເນີດ) | ເປັນປະທານຂອງປະໂຫຍກ | (ບໍ່ມີຄຳກຳນົດສະເພາະ) | ບໍ່ມີຄຳຕໍ່ທ້າຍ (ຮູບຮ່າງເດີມ) |
| Genitive (ຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ) | ສະແດງຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ | ຂອງ, ແຫ່ງ | -ын, -ийн, -ны, -ний |
| Dative-Locative (ສະຖານທີ່-ເປົ້າໝາຍ) | ຊີ້ບອກສະຖານທີ່ ຫຼື ຜູ້ຮັບ | ຢູ່, ໃນ, ທີ່, ໃຫ້ແກ່ | -д, -т |
| Accusative (ກຳກົງ) | ເປັນກຳກົງທີ່ໄດ້ຮັບຜົນກະທົບ | ເຊິ່ງ, ທີ່ (ຫຼືບໍ່ສະແດງອອກ) | -ыг, -ийг, -г |
| Ablative (ແຫຼ່ງກຳເນີດ) | ຊີ້ບອກຈຸດເລີ່ມຕົ້ນ ຫຼື ວັດຖຸດິບ | ຈາກ, ຕັ້ງແຕ່ | -аас, -ээс, -оос, -өөс |
| Instrumental (ເຄື່ອງມື) | ວິທີການ ຫຼື ເຄື່ອງມືທີ່ໃຊ້ | ດ້ວຍ, ໂດຍ, ນຳໃຊ້ | -аар, -ээр, -оор, -өөр |
| Comitative (ການຮ່ວມມື) | ຮ່ວມກັນກັບສິ່ງອື່ນ | ກັບ, ພ້ອມກັບ, ມີ | -тай, -тэй, -той |
| Directional (ທິດທາງ) | ມຸ່ງໜ້າໄປຫາເປົ້າໝາຍ | ໄປຫາ, ສູ່, ໄປທາງ | -руу, -рүү |
4. ກົດເກນການປະສານສຽງສະຫຼະ (Vowel Harmony)
ສິ່ງທ້າທາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງສຳລັບນັກແປພາສາລາວ (ເຊິ່ງເປັນພາສາທີ່ມີລະບົບວັນນະຍຸດ ຫຼື ວັນນະຍຸດສຽງສູງ-ຕ່ຳ) ໃນການຮຽນຮູ້ ແລະ ແປພາສາມົງໂກນ ກໍຄື ກົດເກນການປະສານສຽງສະຫຼະ (Vowel Harmony). ໃນພາສາມົງໂກນ, ສະຫຼະຈະຖືກແບ່ງອອກເປັນ 3 ກຸ່ມຫຼັກ:
- ສະຫຼະສຽງຊາຍ (Masculine Vowels): а, о, у (ໃຫ້ສຽງໜັກ ແລະ ກວ້າງ)
- ສະຫຼະສຽງຍິງ (Feminine Vowels): э, ө, ү (ໃຫ້ສຽງເບົາ ແລະ ແຄບ)
- ສະຫຼະສຽງກາງ (Neutral Vowels): и (ສາມາດເຂົ້າກັນໄດ້ກັບທັງສອງກຸ່ມ)
ກົດເກນກຳນົດວ່າ ຄຳຕໍ່ທ້າຍ (Suffix) ທີ່ນຳມາຕື່ມໃສ່ຄຳນາມ ຫຼື ຄຳກິລິຍາ ຈະຕ້ອງມີສະຫຼະທີ່ຢູ່ໃນກຸ່ມດຽວກັນກັບສະຫຼະໃນຮາກຄຳ. ຕົວຢ່າງ: ຖ້າຮາກຄຳມີສະຫຼະສຽງຊາຍ, ຄຳຕໍ່ທ້າຍກໍຕ້ອງໃຊ້ສະຫຼະສຽງຊາຍເຊັ່ນກັນ. ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມລະມັດລະວັງເປັນພິເສດໃນການສະກົດຄຳຕໍ່ທ້າຍເຫຼົ່ານີ້ໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກການອອກສຽງ ເພາະການສະກົດຜິດພາດພຽງເລັກນ້ອຍອາດເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍກນັ້ນອ່ານແລ້ວບໍ່ເປັນທຳມະຊາດ ຫຼື ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດໄດ້.
5. ບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳ ແລະ ຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານຄຳສັບ
ການແປພາສາບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄຳສັບຈາກພາສາໜຶ່ງໄປເປັນອີກພາສາໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ແມ່ນການແປ ວັດທະນະທຳ. ພາສາລາວ ແລະ ພາສາມົງໂກນສະທ້ອນເຖິງວິຖີຊີວິດ ແລະ ສະພາບແວດລ້ອມທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສຸດຂົ້ວ:
- ວັດທະນະທຳກະສິກຳ ແລະ ເຂດຮ້ອນ (ລາວ): ພາສາລາວມີຄຳສັບທີ່ລະອຽດອ່ອນກ່ຽວກັບເຂົ້າ (ເຂົ້າສານ, ເຂົ້າເປືອກ, ເຂົ້າໜຽວ, ເຂົ້າຈ້າວ) ແລະ ສະພາບອາກາດມໍລະສຸມ. ການແປຄຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນພາສາມົງໂກນອາດຕ້ອງໃຊ້ຄຳອະທິບາຍເພີ່ມເຕີມ ເພາະວັດທະນະທຳມົງໂກນບໍ່ໄດ້ມີພື້ນຖານຈາກການເຮັດນາປູກເຂົ້າເປັນຫຼັກ.
- ວັດທະນະທຳຄົນລ້ຽງສັດ ແລະ ເຂດໜາວ (ມົງໂກນ): ພາສາມົງໂກນມີຄຳສັບສະເພາະຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍກ່ຽວກັບສັດລ້ຽງ, ໂດຍສະເພາະແມ່ນ "ມ້າ". ພວກເຂົາມີຄຳສັບເອີ້ນມ້າທີ່ແຕກຕ່າງກັນໄປຕາມອາຍຸ, ເພດ, ສີຂົນ ແລະ ລັກສະນະການຍ່າງ. ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີຄຳສັບສະເພາະກ່ຽວກັບລະດູໜາວ, ຫິມະ, ແລະ ວິຖີຊີວິດການຍົກຍ້າຍຖິ່ນຖານ (Nomadic lifestyle) ເຊັ່ນ "Ger" (ເຮືອນຢອດມົງໂກນ) ເຊິ່ງບໍ່ມີໃນວັດທະນະທຳລາວ.
ໃນກໍລະນີທີ່ບໍ່ມີຄຳສັບທີ່ກົງກັນໂດຍກົງ, ນັກແປມືອາຊີບຕ້ອງເລືອກໃຊ້ເຕັກນິກການແປທີ່ເໝາະສົມ ເຊັ່ນ: ການໃຊ້ຄຳທັບສັບ (Transliteration) ຮ່ວມກັບການຂຽນຄຳອະທິບາຍເພີ່ມເຕີມໃນວົງເລັບ ຫຼື ຄຳອະທິບາຍທ້າຍໜ້າ (Footnote) ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານຊາວມົງໂກນເຂົ້າໃຈບໍລິບົດຢ່າງຄົບຖ້ວນ.
6. ເຄັດລັບ ແລະ ເຕັກນິກການແປພາສາລາວ ເປັນ ພາສາມົງໂກນ ໃຫ້ມີປະສິດທິພາບ
ເພື່ອໃຫ້ໄດ້ບົດແປທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ, ອ່ານແລ້ວມີຄວາມເລື່ອນໄຫຼ ແລະ ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກການຂອງພາສາປາຍທາງ, ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຫຼັກການດັ່ງລຸ່ມນີ້:
- ວິເຄາະໂຄງສ້າງປະໂຫຍກລາວໃຫ້ລະອຽດກ່ອນເລີ່ມແປ: ກວດສອບຫາປະທານ, ກິລິຍາຫຼັກ, ກຳ ແລະ ພາກສ່ວນຂະຫຍາຍຢ່າງຊັດເຈນ ເພື່ອວາງແຜນການຈັດລຽງລໍາດັບຄຳສັບໃໝ່ໃຫ້ເປັນລະບົບ SOV ຂອງພາສາມົງໂກນ.
- ເລືອກໃຊ້ຄຳຕໍ່ທ້າຍ (Suffixes) ໃຫ້ເໝາະສົມກັບບໍລິບົດ: ຫຼີກເວັ້ນການແປຄຳບຸພະບົດລາວແບບກົງຕົວ ແຕ່ໃຫ້ພິຈາລະນາເຖິງຄວາມສຳພັນທາງໄວຍາກອນໃນປະໂຫຍກ ເພື່ອເລືອກກໍລະນີຄຳນາມ (Cases) ທີ່ຖືກຕ້ອງ.
- ກວດສອບການປະສານສຽງສະຫຼະ (Vowel Harmony): ທຸກໆຄັ້ງທີ່ມີການຕື່ມຄຳຕໍ່ທ້າຍ, ຕ້ອງໝັ້ນໃຈວ່າສະຫຼະຂອງຄຳຕໍ່ທ້າຍນັ້ນສອດຄ່ອງກັບສະຫຼະຂອງຮາກຄຳຕາມກົດເກນໄວຍາກອນມົງໂກນ.
- ຄຳນຶງເຖິງລະດັບຄວາມສຸພາບ (Honorifics): ທັງສອງພາສາມີການສະແດງຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ລະດັບຄວາມສຸພາບໃນສັງຄົມ. ໃນພາສາມົງໂກນ, ການໃຊ້ສັບພະນາມ "Та" (ທ່ານ/ພວກທ່ານ) ແລະ ການຜັນຄຳກິລິຍາທີ່ສຸພາບ ຕ້ອງຖືກນຳໃຊ້ໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມບໍລິບົດຂອງຜູ້ເວົ້າ ແລະ ຜູ້ຟັງ.
- ການຮຽນຮູ້ ແລະ ອັບເດດຄຳສັບສະເພາະ: ການສ້າງຄັງຄຳສັບ (Glossary) ສະເພາະຕົວ ໂດຍສະເພາະຄຳສັບທາງດ້ານກົດໝາຍ, ການຄ້າ, ວັດທະນະທຳ ແລະ ການທ່ອງທ່ຽວ ຈະຊ່ວຍຮັກສາຄວາມສອດຄ່ອງ (Consistency) ຂອງບົດແປໄດ້ເປັນຢ່າງດີ.
7. ສະຫຼຸບຄວາມສຳຄັນຂອງການແປແບບທ້ອງຖິ່ນ (Localization)
ການແປພາສາລາວ ເປັນ ພາສາມົງໂກນ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການຖອດລະຫັດທາງພາສາສາດເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ມັນແມ່ນການສ້າງຂົວເຊື່ອມຕໍ່ລະຫວ່າງສອງອາະລິຍະທຳທີ່ມີເອກະລັກສະເພາະຕົວ. ການໃຫ້ຄວາມສຳຄັນແກ່ການປັບປ່ຽນເນື້ອຫາໃຫ້ເຂົ້າກັບທ້ອງຖິ່ນ (Localization) ຈະຊ່ວຍໃຫ້ຜູ້ຮັບສານຊາວມົງໂກນເຂົ້າໃຈເນື້ອຫາໄດ້ຢ່າງເລິກເຊິ່ງ, ຮູ້ສຶກເຖິງຄວາມເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ຄວາມເຄົາລົບຕໍ່ວັດທະນະທຳຂອງພວກເຂົາ. ຄວາມພະຍາຍາມໃນການສຶກສາໄວຍາກອນ, ຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານໂຄງສ້າງ ແລະ ບໍລິບົດທາງສັງຄົມ ຈະເປັນກຸນແຈສຳຄັນທີ່ນຳໄປສູ່ຄວາມສຳເລັດໃນວຽກງານການແປລະຫວ່າງສອງພາສານີ້.