Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша на танҳо иваз кардани калимаҳо, балки пул сохтан байни ду фарҳанг ва ду олами гуногуни фикрӣ мебошад. Тарҷума аз забони тоҷикӣ, ки ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ (шохаи эронӣ) тааллуқ дорад, ба забони сунданӣ (Basa Sunda), ки як забони австронезӣ буда, дар қисми ғарбии ҷазираи Яваи Индонезия истифода мешавад, як раванди мураккаб ва бениҳоят ҷолиб аст. Ин ду забон аз ҷиҳати сохтори грамматикӣ, лексика ва заминаи таърихиву фарҳангӣ аз ҳамдигар комилан фарқ мекунанд. Барои ноил шудан ба тарҷумаи баландсифат ва табиӣ, тарҷумон бояд нозукиҳои ҳарду забонро амиқ дарк кунад.
Фарқиятҳои сохторӣ ва синтаксисии забонҳои тоҷикӣ ва сунданӣ
Яке аз аввалин мушкилоте, ки тарҷумон ҳангоми кор бо ин ду забон дучор мешавад, сохтори ҷумла аст. Забони тоҷикӣ дорои сохтори устувори SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) мебошад, ки дар он феъл одатан дар охири ҷумла меояд. Баръакс, забони сунданӣ аксар вақт сохтори SVO (Мубтадо - Феъл - Пуркунанда)-ро истифода мебарад ва дар баъзе мавридҳо сохтори ҷумла метавонад вобаста ба диққати мантиқӣ тағйир ёбад. Ин маънои онро дорад, ки тарҷумон бояд ҷумлаҳоро комилан азнавсозӣ кунад, то онҳо барои гӯяндагони забони сунданӣ табиӣ садо диҳанд.
Илова бар ин, забони тоҷикӣ дорои хусусиятҳои хоси худ ба монанди сохтори изофӣ (пайваст кардани исмҳо ва сифатҳо бо ёрии бандаки "-и") мебошад. Дар забони сунданӣ бошад, муносибати байни калимаҳо одатан тавассути тартиби калимаҳо ё истифодаи пешояндҳои махсус муайян карда мешавад. Масалан, ибораи тоҷикии "китоби сурх" дар забони сунданӣ ҳамчун "buku beureum" (китоб + сурх) тарҷума мешавад, ки дар он сифат пас аз исм меояд, вале бе ягон бандаки пайвасткунанда ба монанди изофаи тоҷикӣ. Ин фарқияти сохторӣ диққати махсуси тарҷумонро талаб мекунад.
Сатҳҳои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони сунданӣ (Undak Usuk Basa)
Муҳимтарин ва шояд душвортарин хусусияти забони сунданӣ, ки дар забони тоҷикӣ муодили мустақим надорад, низоми сатҳҳои эҳтиром ё "Undak Usuk Basa" мебошад. Дар фарҳанги сунданӣ интихоби калимаҳо комилан аз он вобаста аст, ки кӣ бо кӣ суҳбат мекунад. Забони сунданӣ ба чанд сатҳи муошират тақсим мешавад:
- Loma (ё Kasar): Ин сатҳи ғайрирасмӣ мебошад, ки ҳангоми суҳбат бо дӯстони наздик, ҳамсолон ва шахсони синну солашон хурдтар истифода мешавад.
- Lemes (ё Halus): Сатҳи расмӣ ва эҳтиромона, ки ҳангоми муошират бо пиронсолон, шахсони дорои мақоми баланд ё касоне, ки бори аввал вохӯрдаанд, истифода мешавад. Ин сатҳ аз ҷониби сухангӯ барои нишон додани эҳтиром нисбат ба дигарон ва ҳамзамон хоксорӣ нисбат ба худи гӯянда танзим мешавад.
Дар забони тоҷикӣ мо барои нишон додани эҳтиром одатан ҷонишини "Шумо"-ро ба ҷои "ту" ва шакли ҷамъи феълҳоро истифода мебарем. Аммо дар забони сунданӣ тарҷумон бояд на танҳо ҷонишинҳо ва шакли феълҳо, балки тамоми лексикаи ҷумларо тағйир диҳад. Барои мисол, калимаи "хӯрдан" дар сатҳи Loma ҳамчун "dahar" ва дар сатҳи Lemes ҳамчун "tuang" (барои дигарон) ё "neda" (барои худи гӯянда) тарҷума мешавад. Хатогӣ дар интихоби сатҳи эҳтиром метавонад боиси нофаҳмӣ ё ҳатто беҳурматӣ дар фарҳанги сунданӣ гардад.
Мушкилоти тарҷумаи унсурҳои фарҳангӣ ва фразеологизмҳо
Тарҷумаи фарҳангӣ ва мутобиқсозии ибораҳои рехта (фразеологизмҳо) яке аз марҳилаҳои муҳими раванди тарҷума аз тоҷикӣ ба сунданӣ мебошад. Тоҷикон ва сунданиҳо дорои анъанаҳо, дин ва тарзи ҳаёти мухталиф мебошанд, ки ин дар забони онҳо инъикос ёфтааст. Масалан, мафҳумҳои марбут ба обу ҳаво, хӯрокворӣ ва муносибатҳои оилавӣ аксар вақт тарҷумаи таҳтилавзиро қабул намекунанд.
Дар забони тоҷикӣ ибораҳои зиёди фразеологӣ мавҷуданд, ки бо таърихи бой ва адабиёти классикӣ алоқаманданд. Тарҷумаи калима ба калимаи онҳо ба забони сунданӣ маъноро гум мекунад. Аз ин рӯ, тарҷумон бояд кӯшиш кунад, ки эквиваленти фарҳангии ибораро дар забони сунданӣ пайдо кунад ё маънои онро тавассути тавзеҳот равшан созад. Инчунин, мафҳумҳои исломӣ, ки дар ҳарду фарҳанг мавҷуданд, метавонанд бозиҳои гуногуни маъноӣ дошта бошанд, зеро заминаи фарҳангии Индонезия унсурҳои маҳаллии пешазисломиро низ дар худ нигоҳ доштааст.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумаи муваффақ
Барои ба даст овардани натиҷаи беҳтарин ҳангоми тарҷумаи матнҳо аз забони тоҷикӣ ба сунданӣ, тавсия дода мешавад, ки қоидаҳои зерин риоя карда шаванд:
- Муайян кардани аудиторияи мақсаднок: Пеш аз оғози тарҷума муайян кунед, ки матн барои кӣ пешбинӣ шудааст. Ин ба шумо кӯмак мекунад, ки сатҳи дурусти эҳтироми забони сунданиро (Loma ё Lemes) интихоб кунед.
- Аз тарҷумаи таҳтилавзӣ худдорӣ намоед: Аз сабаби фарқиятҳои зиёди сохторӣ, тарҷумаи калима ба калима аксар вақт нофаҳмо мешавад. Кӯшиш кунед, ки маънои умумии ҷумларо дарк кунед ва онро бо истифода аз қоидаҳои синтаксисии забони сунданӣ аз нав созед.
- Диққат ба контексти динӣ ва фарҳангӣ: Агар матн дорои истилоҳоти динӣ ё урфу одатҳои маҳаллӣ бошад, боварӣ ҳосил кунед, ки онҳо ба фарҳанги сунданӣ мутобиқ карда шудаанд, то хонанда онро ба осонӣ қабул кунад.
- Истифодаи манбаъҳои боэътимод: Аз луғатҳои дуҷонибаи соҳавӣ ва захираҳои онлайнӣ, ки хусусиятҳои диалектикии забони сунданиро шарҳ медиҳанд, истифода баред.
Нақши технология ва абзорҳои CAT дар раванди тарҷума
Дар асри муосир технологияҳои тарҷума равандро хеле осон мекунанд. Истифодаи абзорҳои тарҷумаи компютерӣ (CAT tools) метавонад ба нигоҳ доштани якпорчагии истилоҳот кӯмак кунад. Бо вуҷуди ин, аз сабаби он ки забони сунданӣ дар муқоиса бо забонҳои калон ба монанди англисӣ ё индонезӣ манбаъҳои камтарари рақамӣ дорад, тарҷумаи автоматӣ метавонад хатогиҳои ҷиддӣ содир кунад, хусусан дар интихоби сатҳи эҳтиром. Аз ин рӯ, назорати инсонии тарҷумони касбӣ ва таҳрири ниҳоӣ (post-editing) ҳамеша ҳатмӣ ва муҳим боқӣ мемонад.