ከአማርኛ ወደ በርማኛ (ምያንማርኛ) የሚደረግ የትርጉም ሂደት ሰፊ የቋንቋ ዕውቀትን፣ የባህል ግንዛቤን እና የትርጉም ስልቶችን የሚጠይቅ ውስብስብ ተግባር ነው። ምንም እንኳን እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች በጂኦግራፊያዊ አቀማመጥ እና በታሪክ የተለያዩ ቢሆኑም፣ በግሎባላይዜሽን እና በአለም አቀፍ ግንኙነቶች ምክንያት በመካከላቸው ያለው የትርጉም ፍላጎት እየጨመረ መጥቷል። አማርኛ የሴማዊ ቋንቋ ቤተሰብ አባል ሲሆን በኢትዮጵያ በስፋት የሚነገር እና የራሱ የሆነ የፊደል ሥርዓት ያለው ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል በርማኛ (የምያንማር ብሔራዊ ቋንቋ) የሲኖ-ቲቤት ቋንቋ ቤተሰብ አባል ሲሆን በድምፅ ቃና (tonal) ላይ የተመሠረተ እና የራሱ የሆነ ክብ ቅርጽ ያላቸው ፊደላት ያሉት ቋንቋ ነው። ይህ መመሪያ ከአማርኛ ወደ በርማኛ በሚደረገው የትርጉም ጉዞ ውስጥ ያሉትን መሰረታዊ የቋንቋ ልዩነቶች፣ ዋና ዋና ተግዳሮቶች እና ውጤታማ የትርጉም ስልቶችን በዝርዝር ያብራራል።
የአማርኛ እና የበርማኛ ቋንቋዎች መዋቅራዊ ንጽጽር
የተርጓሚዎች ትልቁ ፈተና እና አንዳንድ ጊዜ ደግሞ ዕድል የሚጀምረው ከቋንቋዎቹ መዋቅር ነው። አንድ አስደናቂ ተመሳሳይነት ሁለቱም ቋንቋዎች የዓረፍተ ነገር መዋቅራቸው ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) መሆኑ ነው። ይህ ማለት በአማርኛ ውስጥ የምንጠቀመው የዓረፍተ ነገር ቅደም ተከተል በበርማኛም ውስጥ ተመሳሳይ ነው። ለምሳሌ «እሱ ፖም በላ» የሚለው ዓረፍተ ነገር በበርማኛም በተመሳሳይ የቃላት ቅደም ተከተል ይዋቀራል። ይህ ተመሳሳይነት ለአማርኛ ተርጓሚዎች የዓረፍተ ነገር ግንባታን በቀላሉ ለመረዳት ይረዳቸዋል።
ሆኖም ግን፣ በመካከላቸው ያሉ ልዩነቶች በጣም ጉልህ ናቸው። አማርኛ ሰዋሰዋዊ ጾታን (gender) እና ቁጥርን (number) የሚለይ ቋንቋ ሲሆን፣ የግሥ አወቃቀሩም በጣም ውስብስብ እና በቅጥያዎችና በቅድመ-ቅጥያዎች ላይ የተመሠረተ ነው። በአንጻሩ በርማኛ ሰዋሰዋዊ ጾታ የለውም። ይሁን እንጂ የበርማኛ ቋንቋ በዓረፍተ ነገር ውስጥ የቃላትን ሰዋሰዋዊ ሚና ለመለየት በስፋት የሚጠቀመው «አያያዦች» ወይም «ቅንጣቶች» (particles) ላይ ነው። እነዚህ ቅንጣቶች ከስም ወይም ከግሥ በኋላ በመቀመጥ ባለቤትን፣ ተሳቢን፣ ጊዜን ወይም አቅጣጫን ያመለክታሉ። ስለዚህ በአማርኛ ውስጥ በቅጥያ የሚገለጹ ሰዋሰዋዊ ፍቺዎች በበርማኛ ወደ ገለልተኛ ቅንጣቶች መለወጥ አለባቸው።
ማስታወሻ፡ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያለው የSOV መዋቅር ተመሳሳይነት በትርጉም ጊዜ የዓረፍተ ነገሮችን ቅደም ተከተል ሙሉ በሙሉ ከመቀያየር ቢያድንም፣ የቃላት ግንኙነትን የሚገልጹ ቅንጣቶችን በጥንቃቄ መምረጥን ይጠይቃል።
በትርጉም ሂደት ላይ ተጽዕኖ የሚያሳድሩ ቁልፍ ልዩነቶች እና ተግዳሮቶች
አማርኛን ወደ በርማኛ በሚተረጎምበት ወቅት ተርጓሚው ከፍተኛ ጥንቃቄ ሊያደርግባቸው የሚገቡ በርካታ የቋንቋ እና የባህል ፈተናዎች አሉ። ከእነዚህም መካከል የሚከተሉት ይጠቀሳሉ፡
- ማህበራዊ የክብር ደረጃዎች (Honorifics) እና ተውላጠ ስሞች፡ በአማርኛ ቋንቋ ሰዎችን በአክብሮት ለመጥራት «እርስዎ» ወይም «እሳቸው» የሚሉ የተወሰኑ የክብር ቃላትን እንጠቀማለን። በበርማኛ ግን የክብር ደረጃዎች በጣም ውስብስብ ናቸው። ግለሰቡ ካለው የዕድሜ ደረጃ፣ ማህበራዊ ክብር፣ እና የሃይማኖት ደረጃ (ለምሳሌ መነኮሳትን ለመጥራት የሚጠቅሙ ቃላት) አንጻር የሚመረጡት ተውላጠ ስሞች ፈጽሞ የተለያዩ ናቸው። ተርጓሚው የአማርኛውን መልዕክት ተደራሽ ለማድረግ በበርማኛ ውስጥ ትክክለኛውን የክብር ደረጃ መምረጥ አለበት፤ አለበለዚያ መልዕክቱ ባለጌ ወይም አክብሮት የጎደለው ሊመስል ይችላል።
- ስም ጠቋሚዎች ወይም አስቆጣሪዎች (Classifiers / Counters)፡ ይህ በአማርኛ ውስጥ የሌለ ነገር ግን በበርማኛ በጣም አስፈላጊ የሆነ የሰዋሰው ክፍል ነው። በአማርኛ «ሁለት ሰዎች» ወይም «ሦስት መጻሕፍት» ብለን በቀጥታ እንናገራለን። በበርማኛ ግን ስሞችን ለመቁጠር ለዚያ ስም የሚስማማ አስቆጣሪ ቃል (classifier) መጠቀም ግዴታ ነው። ለምሳሌ ሰዎችን ለመቁጠር «ዮክ» (ယောက်)፣ መጻሕፍትን ለመቁጠር «ኦው» የሚሉ ቃላትን በመጠቀም «ሰው + ሁለት + ሰው-አስቆጣሪ» ወይም «መጽሐፍ + ሦስት + ጥራዝ-አስቆጣሪ» በሚል መዋቅር መተርጎም አለበት። ይህንን አለመጠቀም ዓረፍተ ነገሩን ተፈጥሯዊ ያልሆነ ያደርገዋል።
- የድምፅ ቃና እና የትርጉም ትክክለኛነት፡ በርማኛ የድምፅ ቃና ቋንቋ (tonal language) ነው። ምንም እንኳን በጽሑፍ ትርጉም ላይ የድምፅ ቃናው በቀጥታ ባይታይም፣ ቃላቱ በጽሑፍ ሲቀመጡ የሚኖራቸው ልዩነት በድምፅ ቃናው ላይ የተመሠረተ ነው። ስለዚህ ተርጓሚው ተመሳሳይ የፊደል አጻጻፍ ያላቸውን ነገር ግን የቃና ምልክት በመቀያየራቸው ምክንያት ፍጹም የተለየ ትርጉም የሚሰጡ ቃላትን በጥንቃቄ መለየት ይኖርበታል።
- የጽሕፈት ሥርዓት እና የስም ትርጉም (Transliteration)፡ የአማርኛ ግዕዝ ፊደላት እና የበርማኛ ፊደላት ሙሉ በሙሉ የተለየ የድምፅ እና የቅርጽ መዋቅር አላቸው። የአማርኛ የግል ስሞችን፣ የቦታ ስሞችን እና የባህል ቃላትን ወደ በርማኛ ለመቀየር በበርማኛ ድምፅ መዋቅር ውስጥ የሚስማሙ የፊደላት ውህዶችን መጠቀም ያስፈልጋል። ይህ በተለይ ትክክለኛውን ድምፅ ለመጠበቅ ጥልቅ የድምፅ ጥናት (phonetic mapping) ይጠይቃል።
ከአማርኛ ወደ በርማኛ ለመተርጎም ውጤታማ ስልቶች
ከፍተኛ ጥራት ያለው ትርጉም ለማግኘት እና መልዕክቱን ለበርማኛ አንባቢዎች ተደራሽ ለማድረግ የሚከተሉትን ስልታዊ እርምጃዎች መውሰድ ያስፈልጋል፡
- የባህል አውድን ማዛመድ (Cultural Adaptation)፡ ቀጥተኛ ቃል በቃል ትርጉም (Literal Translation) ብዙ ጊዜ ከአማርኛ ወደ በርማኛ አይሰራም። ሁለቱም ማህበረሰቦች የራሳቸው የሆኑ ረቂቅ ባህላዊ አባባሎች፣ ምሳሌያዊ ንግግሮች እና ዘይቤዎች አሏቸው። ተርጓሚው የአማርኛውን ምሳሌያዊ አነጋገር ሃሳብ በመውሰድ በበርማኛ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ መልዕክት ያለውን አባባል ፈልጎ መተካት አለበት። ለምሳሌ፣ የኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች፣ ሃይማኖታዊ በዓላት ወይም ማህበራዊ ልማዶች በምያንማር ባህል ውስጥ የሚኖራቸውን ተዛማጅነት መረዳት ጠቃሚ ነው።
- ልዩ የቃላት ዝርዝር እና የቃላት ባንክ (Glossary) ማዘጋጀት፡ የትርጉም ሥራውን ከመጀመርዎ በፊት በሰነዱ ውስጥ በተደጋጋሚ የሚከሰቱ ቁልፍ ቃላትን መለየት እና ትክክለኛ የበርማኛ አቻዎቻቸውን መወሰን ያስፈልጋል። ይህ በተለይ በሕግ፣ በሕክምና፣ በቴክኖሎጂ ወይም በንግድ ዘርፍ ለሚደረጉ ትርጉሞች ወሳኝ ነው። የቃላት ባንክ ማዘጋጀት በትረጓሜው ውስጥ ወጥነት (consistency) እንዲኖር ያደርጋል።
- የትርጉም ቃናን መወሰን (Setting the Tone)፡ ሰነዱ የተዘጋጀበትን ዓላማ ማወቅ ያስፈልጋል። የበርማኛ ቋንቋ መደበኛ የጽሑፍ ቋንቋ (literary style) እና የንግግር ቋንቋ (colloquial style) ተብሎ በሁለት ይከፈላል። መደበኛ የሕግ፣ የዜና ወይም የትምህርት ሰነዶች የሚተረጎሙት በመደበኛ የጽሑፍ ዘይቤ ነው። በአንጻሩ ለድር ጣቢያዎች፣ ለፊልም የትርጉም ጽሑፎች (subtitles) ወይም ለንግግር ተኮር ሰነዶች የንግግር ዘይቤውን መጠቀም ይበልጥ ተስማሚ ነው።
ለትርጉም ባለሙያዎች ተግባራዊ ምክሮች
በአማርኛ-በርማኛ ትርጉም ላይ ለተሰማሩ ባለሙያዎች ሥራቸውን ይበልጥ የተሳለጠ እና ጥራት ያለው ለማድረግ የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮች፡
- የቅንጣቶችን (Particles) አጠቃቀም ደግመው ያረጋግጡ፡ በበርማኛ ቋንቋ የተሳሳተ ቅንጣትን መጠቀም ሙሉውን የዓረፍተ ነገር ፍቺ ሊቀይር ይችላል። ባለቤቱን፣ ጊዜውን እና የአድራጊውን ማንነት የሚገልጹትን የበርማኛ ቅንጣቶች በጥንቃቄ መመርመር አለብዎት።
- የማሽን ትርጉሞችን ሲጠቀሙ ይጠንቀቁ፡ እንደ ጎግል ትርጉም (Google Translate) ያሉ መሣሪያዎች ከአማርኛ ወደ በርማኛ በሚደረግ ትርጉም ላይ እጅግ በጣም ዝቅተኛ ጥራት ነው የሚያሳዩት። ምክንያቱም የሁለቱ ቋንቋዎች የውሂብ መጠን (data corpus) አነስተኛ በመሆኑ ነው። ማሽንን ለቅድመ-ትርጉም ከተጠቀሙ በኋላ የግድ በባለሙያ መስተካከል አለበት።
- የአገርኛ መለኪያዎችን ያስተካክሉ፡ በምያንማር ውስጥ አሁንም የራሳቸው የሆኑ ባህላዊ መለኪያዎች በስፋት ጥቅም ላይ ይውላሉ (ለምሳሌ የክብደት መለኪያ «ፔትታ» ወይም ቪስ)። በአማርኛ የተገለጹትን ኪሎግራሞች፣ ሜትሮች ወይም የገንዘብ መጠኖች ለበርማኛ አንባቢ ግልጽ በሆነ መንገድ ማስተካከል (localize ማድረግ) ያስፈልጋል።
- ከአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ጋር አብረው ይሥሩ፡ የመጨረሻው የትርጉም ሥራ ከመውጣቱ በፊት በምያንማርኛ አፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪ በሆነ እና የአርትዖት ክህሎት ባለው ባለሙያ መገምገሙ የትርጉሙን ተፈጥሯዊነት ያረጋግጣል።
የትርጉም ጥራት ማረጋገጫ (QA) እና ማጠቃለያ
የአማርኛ-በርማኛ ትርጉም ጥራትን አስተማማኝ ለማድረግ የኋሊት ትርጉም (Back-translation) ዘዴን መጠቀም ይመረጣል። ይህ ማለት የተተረጎመውን የበርማኛ ጽሑፍ በሌላ ገለልተኛ ተርጓሚ አማካኝነት መልሶ ወደ አማርኛ ማስተርጎም ነው። በዚህ ሂደት ውስጥ የተፈጠሩ የትርጉም መዛባቶችን ወይም የትርጉም መጥፋቶችን በቀላሉ መለየት ይቻላል።
ባጠቃላይ፣ ከአማርኛ ወደ በርማኛ መተርጎም የሁለቱን ቋንቋዎች መዋቅራዊ ተመሳሳይነቶች (ለምሳሌ የSOV አሰላለፍን) በመጠቀም እና ልዩነቶቹን (የክብር ደረጃዎችን፣ አስቆጣሪዎችን እና ባህላዊ አውዶችን) በብልሃት በማጣጣም ሊከናወን የሚገባ የጥበብ ሥራ ነው። በእነዚህ ነጥቦች ላይ ትኩረት በማድረግ፣ አስተማማኝ፣ ጥራት ያለው እና የሁለቱን ማህበረሰቦች ባህላዊ ድልድይ የሚያጠናክር ትርጉም ማቅረብ ይቻላል።