Լեզվաբանական համեմատական համատեքստ. Հնդեվրոպական երկու տարբեր աշխարհներ
Թեև հայերենը և ուելսերենը (կամ վալլիերենը) պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, դրանք ներկայացնում են լիովին տարբեր ճյուղեր։ Հայերենը կազմում է առանձին ինքնուրույն ճյուղ, մինչդեռ ուելսերենը կելտական լեզվախմբի կենդանի ներկայացուցիչն է։ Այս աշխարհագրական և պատմական տարամիտումը հանգեցրել է նրան, որ երկու լեզուներն ունեն արմատապես տարբերվող քերականական կառուցվածքներ, շարահյուսական կանոններ և մշակութային համատեքստեր։ Հայերենից ուելսերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն բառարանային համապատասխանությունների իմացություն, այլև երկու լեզուների ներքին տրամաբանության խորը ըմբռնում։ Այս հոդվածում կուսումնասիրենք այն հիմնական մարտահրավերները, որոնց բախվում են թարգմանիչները այս երկու լեզուների հետ աշխատելիս։
Շարահյուսական հիմնական տարբերությունները և բառերի դասավորությունը
Հայերենից ուելսերեն թարգմանելիս ամենաակնառու մարտահրավերներից մեկը նախադասության շարադասությունն է։ Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ շարադասություն, թեև առավել տարածված է Ենթակա-Խնդիր-Բայ (SOV) կամ Ենթակա-Բայ-Խնդիր (SVO) կառուցվածքը։ Սա թույլ է տալիս շեշտադրումներն արտահայտել բառերի տեղափոխությամբ։ Ի հակադրություն սրա՝ ուելսերենը դասական Բայ-Ենթակա-Խնդիր (VSO) լեզու է։ Սա նշանակում է, որ ուելսերենում նախադասությունը սովորաբար սկսվում է բայով, որին հաջորդում է ենթական, ապա՝ խնդիրը։
Օրինակ, «Աննան կարդում է գիրքը» նախադասությունը ուելսերենում բառացի կհնչի որպես «Կարդում է Աննան գիրքը» (Mae Anna yn darllen y llyfr)։ Թարգմանչից պահանջվում է լիովին վերակառուցել նախադասության շարահյուսական կմախքը՝ խուսափելու համար արհեստական և անբնական հնչող կառույցներից։ Այսպիսի շարադասական տեղաշարժերը կարող են դժվարություն ստեղծել հատկապես երկար և բարդ նախադասությունների թարգմանության ժամանակ, որտեղ անհրաժեշտ է պահպանել տրամաբանական կապերը։
Քերականական սեռի և հոլովման համակարգերի բախումը
Քերականական սեռի առկայությունը ուելսերենում
Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռից։ Գոյականները, դերանունները և ածականները չեն փոփոխվում ըստ սեռի, ինչը մեծապես հեշտացնում է հայերենի քերականությունը։ Ուելսերենում, սակայն, գոյականները բաժանվում են երկու սեռի՝ արական (gwrywaidd) և իգական (benywaidd)։ Սեռի գործոնը որոշիչ դեր է խաղում նախադասության կառուցման մեջ, քանի որ այն ազդում է որոշյալ հոդերի, դերանունների և ածականների ձևերի վրա։ Հայերենից ուելսերեն թարգմանելիս պետք է ճշգրիտ որոշել յուրաքանչյուր գոյականի քերականական սեռը և համապատասխանեցնել նախադասության մյուս անդամները, ինչը լրացուցիչ հետազոտական աշխատանք է պահանջում թարգմանչից։
Հոլովական համակարգի տարբերությունները
Հայերենն աչքի է ընկնում իր հարուստ հոլովական համակարգով։ Հոլովները թույլ են տալիս ցույց տալ գոյականների փոխհարաբերությունները նախադասության մեջ։ Ուելսերենը, ընդհակառակը, չունի զարգացած հոլովական համակարգ։ Փոխարենը, ուելսերենն օգտագործում է նախդիրներ և բառերի խիստ հաջորդականություն՝ հոլովական իմաստներն արտահայտելու համար։ Հայերենի սեռական, տրական, բացառական կամ գործիական հոլովներով արտահայտված ձևերը ուելսերեն թարգմանելիս պետք է փոխարինվեն համապատասխան նախդիրներով և շարահյուսական կառույցներով, որպեսզի իմաստային կորուստներ չլինեն։
Ուելսերենի սկզբնական բաղաձայնների հնչյունափոխությունը (Mutations)
Ուելսերենի ամենաբարդ և յուրօրինակ առանձնահատկություններից մեկը սկզբնական բաղաձայնների հնչյունափոխությունն է (ուելսերեն՝ treigladau)։ Կախված նախորդող բառից (օրինակ՝ նախդիրից, հոդից կամ դերանունից) և գոյականի սեռից, բառի առաջին տառը կարող է փոխվել։ Գոյություն ունի հնչյունափոխության երեք հիմնական տեսակ՝ փափուկ (meddal), քթային (trwynol) և շփական (aspirate կամ llaes)։ Սա նշանակում է, որ միևնույն բառը կարող է գրվել տարբեր տառերով՝ կախված դրա շրջապատից նախադասության մեջ։
Օրինակ, «cymraeg» (ուելսերեն) բառը կարող է դառնալ «gymraeg» կամ «nhymraeg»՝ կախված նախադասության համատեքստից։ Հայերենում նման երևույթ գոյություն չունի, ուստի թարգմանիչները պետք է առանձնակի ուշադիր լինեն ուելսերեն տեքստը սրբագրելիս, քանի որ հնչյունափոխության կանոնների խախտումը կոպիտ քերականական սխալ է համարվում և կարող է լիովին աղավաղել նախադասության իմաստը։
Բայական համակարգը և ժամանակաձևերը
Հայերենի և ուելսերենի բայական համակարգերը ևս զգալիորեն տարբերվում են։ Ուելսերենում լայնորեն տարածված են վերլուծական (օժանդակ բայով) կառույցները։ Հատկապես կարևոր է «լինել» (bod) բայի կիրառումը, որն ունի խոնարհման բազմաթիվ ձևեր՝ կախված ժամանակից, դեմքից և նույնիսկ նախադասության տեսակից (հաստատական, ժխտական, հարցական)։ Ուելսերենում բայերն ունեն նաև հատուկ նախադասական ձևեր, որոնք փոխվում են ըստ հաղորդակցական նպատակի։
Հայերենի դերբայական համակարգը և բայական հարուստ վերջավորությունները ուելսերեն թարգմանելիս պահանջում են ժամանակային նրբությունների ճշգրիտ փոխանցում։ Օրինակ՝ հայերենի անցյալ կատարյալը և անկատարը կարող են ուելսերենում պահանջել տարբեր օժանդակ կառույցների կիրառում՝ գործողության տևականությունը կամ ավարտվածությունը ճիշտ արտահայտելու համար։ Անհրաժեշտ է նաև հաշվի առնել ուելսերենի դիմավոր և անդեմ բայական ձևերի կիրառության կանոնները։
Մշակութային համատեքստը և տեղայնացումը (Localization)
Թարգմանությունը երբեք չի սահմանափակվում միայն բառացի թարգմանությամբ։ Հայաստանը և Ուելսն ունեն յուրահատուկ պատմական ճանապարհ, ինչն արտացոլված է լեզվամտածողության մեջ։ Ուելսերենում կան բազմաթիվ իդիոմներ և դարձվածքներ, որոնք կապված են բնության, անձրևոտ եղանակի, աշխարհագրական դիրքի և կելտական առասպելաբանության հետ։
Նմանապես, հայերենի ազգային, պատմական և կրոնական հասկացությունները (ռեալիաները) ուելսերեն թարգմանելիս պետք է տեղայնացվեն այնպես, որ հասկանալի լինեն ուելսախոս ընթերցողին։ Օրինակ՝ «խաչքար» կամ «տաշեղ» հասկացությունները կարող են պահանջել նկարագրական թարգմանություն կամ ծանոթագրությունների կիրառում, որպեսզի ուելսացի ընթերցողը կարողանա ըմբռնել դրանց իրական նշանակությունը և մշակութային կշիռը։
Գործնական խորհուրդներ հայերենից ուելսերեն թարգմանիչներին
Որակյալ և սահուն թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին.
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Միշտ վերակառուցե՛ք նախադասությունը՝ հաշվի առնելով ուելսերենի VSO (Բայ-Ենթակա-Խնդիր) կառուցվածքը։
- Ուշադրությո՛ւն դարձրեք սկզբնական հնչյունափոխությանը (Mutations). Սա ուելսերենի ամենահաճախակի սխալվող մասն է։ Օգտագործե՛ք մասնագիտացված ծրագրեր կամ աղյուսակներ՝ բաղաձայնների փոփոխությունները ստուգելու համար։
- Ճշգրտե՛ք գոյականների սեռը. Քանի որ հայերենում սեռ չկա, յուրաքանչյուր նոր գոյական թարգմանելիս ստուգե՛ք դրա սեռը բառարանում՝ ածականների ճիշտ համաձայնեցումն ապահովելու համար։
- Օգտագործե՛ք հուսալի բառարաններ. Խուսափե՛ք ավտոմատ թարգմանչական համակարգերի ուղղակի կիրառումից, քանի որ դրանք հաճախ սխալվում են երկու փոքրատարած լեզուների զուգադրման ժամանակ։ Օգտագործե՛ք Geiriadur Prifysgol Cymru (Ուելսի համալսարանի բառարանը) և հայերեն ակադեմիական բառարանները։
- Տեղայնացրե՛ք մշակութային հասկացությունները. Փոխարինե՛ք հայկական դարձվածքները ուելսյան համարժեքներով, եթե դա չի վնասում տեքստի հիմնական իմաստին։
Հայերենից ուելսերեն թարգմանությունը բարդ, բայց միաժամանակ հետաքրքիր գործընթաց է, որը կամուրջ է հանդիսանում երկու հնագույն և հարուստ մշակույթների միջև։ Լեզվաբանական կանոնների խորը իմացությունը, համբերատարությունը և մանրուքների նկատմամբ ուշադրությունը երաշխավորում են հաջողված, բնական և պրոֆեսիոնալ արդյունք ցանկացած թարգմանական աշխատանքում։