Լեզվաբանական համակարգերի հիմնարար տարբերությունները
Հայերենից սամոաերեն թարգմանությունը ներկայացնում է բացառիկ լեզվաբանական մի ճանապարհորդություն, քանի որ այն կապում է երկու լիովին տարբեր լեզվաընտանիքների պատկանող լեզուներ: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, հարուստ է թեքական կառուցվածքով, ունի յոթ հոլով, բարդ բայական խոնարհումներ և ազատ շարադասություն: Մյուս կողմից, սամոաերենը պատկանում է ավստրոնեզյան լեզվաընտանիքի մալայա-պոլինեզյան ճյուղին: Այն անալիտիկ լեզու է, որտեղ քերականական հարաբերություններն արտահայտվում են ոչ թե վերջավորությունների կամ հոլովման միջոցով, այլ նախդիրների, մասնիկների և խիստ սահմանված շարադասության օգնությամբ:
Այս տարբերությունը նշանակում է, որ հայերեն տեքստը բառացիորեն սամոաերեն թարգմանելու ցանկացած փորձ դատապարտված է ձախողման: Թարգմանիչը պետք է ոչ միայն փոխադրի բառերի իմաստը, այլև ամբողջությամբ վերակառուցի նախադասության տրամաբանական կմախքը՝ հարմարեցնելով այն պոլինեզյան լեզվամտածողությանը:
Շարահյուսական կառուցվածքի վերափոխումը. SVO-ից դեպի VSO
Հայերենում նախադասության սովորական կառուցվածքը հետևում է SVO (Ենթակա - Բայ - Լրացում) կամ ազատ շարադասության կանոններին, որտեղ շեշտադրումը կարող է փոխել բառերի դասավորությունը: Օրինակ՝ «Արամը կարդում է գիրքը» նախադասությունը կարող է ձևափոխվել առանց հիմնական իմաստի կորստի:
Սամոաերենում գործում է խիստ VSO (Բայ - Ենթակա - Լրացում) կառուցվածքը: Նախադասությունը գրեթե միշտ սկսվում է բայով կամ ժամանակային մասնիկով, որին հաջորդում է գործողություն կատարողը, իսկ վերջում դրվում է օբյեկտը: Այսպիսով, հայերենից սամոաերեն թարգմանելիս առաջին հերթին անհրաժեշտ է որոշել գործողությունը և այն տեղադրել նախադասության սկզբում՝ օգտագործելով համապատասխան ժամանակային նշիչները (օրինակ՝ 'ua, e, sa կամ ole a):
Դերանունների և թվի քերականական նրբությունները
Սամոաերենի դերանվանական համակարգը զգալիորեն ավելի բարդ է, քան հայերենինը: Եթե հայերենում ունենք եզակի և հոգնակի թվեր, ապա սամոաերենում գոյություն ունի նաև երկակի թիվ (dual number), որն օգտագործվում է հատուկ երկու հոգու մասին խոսելիս:
Բացի այդ, առաջին դեմքի հոգնակի դերանունների դեպքում սամոաերենը տարբերակում է ներառական (inclusive) և բացառական (exclusive) ձևերը:
- Ներառական ձև (tātou)․ օգտագործվում է, երբ խոսողը դիմացինին ներառում է «մենք»-ի մեջ (մենք բոլորս՝ ներառյալ դու/դուք):
- Բացառական ձև (mātou)․ օգտագործվում է, երբ «մենք»-ը չի ներառում լսողին (մենք՝ առանց քեզ/ձեզ):
Հայերեն տեքստից թարգմանելիս, որտեղ պարզապես գրված է «մենք», թարգմանիչը պետք է խորապես վերլուծի համատեքստը՝ հասկանալու համար, թե խոսքն ում է վերաբերում, որպեսզի ընտրի ճիշտ դերանունը սամոաերենում: Սխալ ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ աղավաղել հաղորդակցության իմաստը:
Մշակութային տեղայնացում և սոցիալական հիերարխիան լեզվում
Սամոան հասարակությունն ունի խիստ հիերարխիկ կառուցվածք, որը հիմնված է «ֆաատամալիի» (Fa'amatai) կամ տոհմային առաջնորդների (matai) համակարգի վրա: Սա ուղղակիորեն արտացոլվում է լեզվի մեջ: Սամոաերենն ունի խոսքի երկու հիմնական ռեգիստր՝ առօրյա կամ ոչ պաշտոնական խոսք (tautalaga lalo) և հարգալից կամ պաշտոնական լեզու (gagana fa'aaloalo):
Հայերենում հարգանք արտահայտելու հիմնական միջոցը հոգնակի թվով դիմելն է («դուք»): Սամոաերենում պաշտոնական խոսքի դեպքում օգտագործվում են բոլորովին այլ բառարմատներ սովորական գործողությունների կամ առարկաների համար: Օրինակ՝ սովորական խոսքում «տուն» բառը fale է, իսկ հարգալից ռեգիստրում՝ maota կամ laoa՝ կախված տվյալ անձի տիտղոսից և սոցիալական կարգավիճակից:
Հայերենից պաշտոնական փաստաթղթեր, հրապարակախոսական հոդվածներ կամ գեղարվեստական գրականություն թարգմանելիս սամոաերենի պատվո համակարգի չիմացությունը կարող է դիտարկվել որպես անհարգալից վերաբերմունք ընթերցողի նկատմամբ: Ուստի, տեղայնացումը պահանջում է սամոայական մշակույթի և սովորույթների (Fa'asamoa) խորը իմացություն:
Բառապաշարային բացեր և մշակութային ռեալիաներ
Հայերենից սամոաերեն թարգմանելիս լուրջ խնդիր է նաև բառապաշարային անդունդը, որն առաջանում է աշխարհագրական և կլիմայական տարբերությունների պատճառով: Օրինակ՝ այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են «ձյունը», «սառնամանիքը» կամ «աշունը», սամոայական իրականության մեջ գոյություն չունեն: Նման դեպքերում թարգմանիչները ստիպված են լինում օգտագործել նկարագրական թարգմանություններ կամ փոխառություններ (օրինակ՝ անգլերենից ներմուծված kiona բառը ձյան համար):
Մյուս կողմից, կրոնական և պատմական տերմինաբանությունը նույնպես յուրահատուկ մոտեցում է պահանջում: Թեև երկու ժողովուրդներն էլ ունեն քրիստոնեական հարուստ ավանդույթներ, սակայն եկեղեցական տերմինները կարող են տարբերվել: Սամոաերենում Աստվածաշնչի թարգմանությունը (Tusi Paia) հիմնադրել է հատուկ տերմինաբանական բազա, որն այսօր լայնորեն կիրառվում է: Օրինակ՝ «Սուրբ Հոգի» հայերեն արտահայտությունը սամոաերեն թարգմանվում է որպես Agaga Paia, իսկ «եկեղեցի» բառը՝ ekalesia:
Տիրական և ոչ տիրական սեփականատիրություն. «O» և «A» դասեր
Սամոաերենի ամենադժվար քերականական կատեգորիաներից մեկը, որը բացակայում է հայերենում, պատկանելիության երկակի համակարգն է: Այն բաժանվում է «O» և «A» դասերի՝ կախված նրանից, թե սեփականատերը վերահսկողություն ունի՞ պատկանող առարկայի կամ հարաբերության նկատմամբ, թե՞ ոչ:
- «O» դաս (ոչ տիրական պատկանելիություն)․ օգտագործվում է այնպիսի բաների համար, որոնք մարդը չի կարող ընտրել կամ փոխել, ինչպիսիք են ծնողները, մարմնի մասերը, զգացմունքները, տները կամ նավակները: Օրինակ՝ le tamā o le tama (տղայի հայրը):
- «A» դաս (տիրական պատկանելիություն)․ օգտագործվում է այնպիսի բաների համար, որոնք մարդը կարող է ձեռք բերել, ստեղծել կամ վերահսկել, ինչպիսիք են սնունդը, գրքերը, երեխաները կամ անձնական իրերը: Օրինակ՝ le tusi a le teine (աղջկա գիրքը):
Հայերենում երկու դեպքում էլ օգտագործվում է սեռական հոլովը (տղայի հայրը, աղջկա գիրքը): Սամոաերեն թարգմանելիս սխալ մասնիկի ընտրությունը (օրինակ՝ հոր համար «a» կամ գրքի համար «o» օգտագործելը) ոչ միայն անբնական է հնչում, այլև կարող է փոխել նախադասության տրամաբանությունը կամ նույնիսկ վիրավորական դիտվել:
Արդյունավետ խորհուրդներ որակյալ թարգմանության համար
Հայերեն-սամոաերեն թարգմանության որակը բարձրացնելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին․
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից․ Փորձեք հասկանալ նախադասության ընդհանուր իմաստային կորիզը և այն վերակառուցել սամոաերենի շարահյուսական կանոններով:
- Ճշգրտե՛ք սոցիալական համատեքստը․ Պարզեք, թե ով է թիրախային լսարանը: Եթե տեքստը հասցեագրված է հանրությանը կամ բարձրաստիճան անձանց, օգտագործե՛ք հարգալից լեզվական ձևերը (gagana fa'aaloalo):
- Ուշադրություն դարձրե՛ք նախդիրներին․ Սամոաերենում նախդիրները (օրինակ՝ i, o, a, ma) կատարում են հոլովների դեր: Դրանց սխալ կիրառումը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը, հատկապես սեփականատիրական հարաբերություններ արտահայտելիս:
- Օգտագործե՛ք զուգահեռ տեքստեր․ Քանի որ հայերեն-սամոաերեն ուղղակի բառարանները սակավաթիվ են, հաճախ անհրաժեշտ է լինում որպես միջանկյալ օգնող լեզու օգտագործել անգլերենը: Սակայն վերջնական տեքստը պետք է ստուգվի մայրենի լեզվակրի կողմից՝ լեզվական բնականությունը ապահովելու համար:
Եզրակացություն և իմաստային ամփոփում
Այս երկու յուրահատուկ լեզուների միջև կամուրջներ գցելը պահանջում է ոչ միայն երկլեզվյա հմտություններ, այլև միջմշակութային խորը զգայունություն: Յուրաքանչյուր թարգմանված նախադասություն պետք է արտացոլի հայերենի գաղափարական խորությունը և միաժամանակ հնչի սամոաերենին բնորոշ մեղմությամբ ու հստակությամբ՝ հարգելով Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի այս գեղեցիկ լեզվի ավանդույթները: