Að þýða texta á milli íslensku og króatísku er flókið en heillandi verkefni sem krefst djúps skilnings á tveimur ólíkum málættum. Íslenska tilheyrir germanskri grein indóevrópskra mála en króatíska er suðurslavneskt mál. Þótt bæði málin séu afar beygingarík, þá eru málfræðilegir strúktúrar þeirra og menningarlegur bakgrunnur ólíkur. Þessi grein fjallar ítarlega um þær áskoranir sem þýðendur standa frammi fyrir og veitir hagnýt ráð til að tryggja hágæða þýðingar sem hljóma eðlilega á króatísku.
Málfræðilegur samanburður: Fjögur föll gegn sjö
Stærsta málfræðilega áskorunin við þýðingar úr íslensku yfir í króatísku lýtur að fallbeygingakerfum málanna tveggja. Íslenska notar fjögur föll: nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall. Króatíska notar hins vegar sjö föll: nefnifall (nominativ), eignarfall (genitiv), þágufall (dativ), þolfall (akuzativ), ávarpsfall (vokativ), staðarfall (lokativ) og tækisfall (instrumental).
Þegar þýtt er á milli þessara mála dugir ekki að yfirfæra föllin beint. Til dæmis þarf að huga sérstaklega að eftirfarandi:
- Tækisfall (Instrumental): Þetta fall lýsir tæki eða tólum sem notuð eru til að framkvæma eitthvað (t.d. „með skriffæri“ eða „með bíl“). Á íslensku er þessu oft lýst með forsetningunni „með“ og þágufalli, en á króatísku er tækisfallið notað eitt sér eða með forsetningunni „s/sa“ til að tákna fylgd.
- Staðarfall (Lokativ): Króatíska notar þetta fall eingöngu með forsetningum til að tilgreina staðsetningu. Á íslensku geta mismunandi forsetningar stýrt bæði þolfalli og þágufalli til að sýna hreyfingu eða kyrrstöðu, en króatíska skiptir þessu nákvæmlega á milli staðarfalls (fyrir kyrrstöðu) og þolfalls (fyrir stefnu eða hreyfingu).
- Ávarpsfall (Vokativ): Notað þegar ávarpað er fólk eða hluti. Á íslensku notum við einfaldlega nefnifall í ávarpi (t.d. „Sæll, Pétur“), en á króatísku breytist endir nafnsins (t.d. „Zdravo, Petre“).
Sagnir og sagnhorf (Aspect): Lokun og framvinda
Annað mikilvægt atriði sem þýðendur verða að ná tökum á er sagnhorf (verbal aspect) í króatísku. Slavnesk mál greina kerfisbundið á milli lokins sagnhorfs (perfektiv) og ólokins sagnhorfs (imperfektiv). Ólokið sagnhorf lýsir ferli sem er í gangi, endurteknum atburðum eða ástandi, á meðan lokið sagnhorf lýsir atburði sem hefur verið lokið eða er einstakur.
Á íslensku sýnum við þennan mun oft með hjálparsögnum (t.d. „vera að gera“ gegn „gera“), atviksorðum eða samhengi. Þegar þýtt er yfir á króatísku verður þýðandinn að ákveða fyrir hverja einustu sögn hvort sagnhorfið eigi að vera lokið eða ólokið. Ef rangt sagnhorf er valið getur merking setningarinnar breyst algjörlega eða textinn hljómað óskiljanlegur og ómálfræðilegur.
Orðaröð og setningagerð
Íslensk setningagerð fylgir að mestu leyti SVO-orðaröðinni (frumlag - sögn - andlag) með svokallaðri V2-reglu, þar sem sögnin verður að vera í öðru sæti aðalsetningar. Króatíska er hins vegar mun frjálslyndari hvað varðar orðaröð vegna þess að ríkuleg beygingarending nafnorða og lýsingarorða skýrir hlutverk hvers orðs í setningunni.
Þótt hægt sé að breyta orðaröðinni í króatísku án þess að missa málfræðilegt samhengi, þá breytir það áherslu setningarinnar (pragmatík). Þýðandi þarf því að gæta þess að elta ekki íslensku orðaröðina í blindni, heldur endurskapa upplýsingaflæðið og áherslurnar í samræmi við stíl og hefðir króatísks ritmáls.
Greinir og ákveðni nafnorða
Á íslensku er ákveðni nafnorða oftast tjáð með viðskeyttum greini (t.d. „hestur-inn“). Króatíska hefur hins vegar engan greini, hvorki ákveðinn né óákveðinn. Þetta þýðir að þegar króatískur texti er lesinn, er ákveðni eða óákveðni nafnorðsins ráðin af samhengi eða með hjálp ábendingarfornafna (t.d. „þessi“, „hinn“). Þegar þýtt er úr íslensku þarf að miðla þessari ákveðni yfir á króatísku með lúmskum hætti, til dæmis með breyttri orðaröð eða með því að nota lýsingarorð í ákveðinni eða óákveðinni beygingu (króatísk lýsingarorð hafa tvöfalda beygingu eftir því hvort átt er við ákveðinn eða óákveðinn hlut).
Menningarleg staðfæring og orðanotkun
Góð þýðing snýst ekki bara um málfræði, heldur einnig um menningu. Íslenskt samfélag er mótað af norrænum hefðum, veðurfari og sögu, á meðan króatísk menning á rætur sínar í mið-evrópskum, slavneskum og Miðjarðarhafshefðum. Þessi munur endurspeglast í málinu:
- Sértæk hugtök: Hugtök sem tengjast veðurfari, landbúnaði og sjávarútvegi á íslensku eiga sér stundum enga beina samsvörun í króatísku og þarf þá að finna lýsandi þýðingu eða hliðstæðu.
- Formlegt málsnið: Króatíska gerir skarpari greinarmun á formlegu og óformlegu máli en íslenska gerir í dag. Notkun á þérun (viðtalsforminu „Vi“) er mjög algeng í viðskiptum og opinberum samskiptum í Króatíu, á meðan íslenska notar nánast eingöngu dúsun.
- Orðasambönd og máltæki: Myndlíkingar úr íslensku (t.d. „að leggja höfuðið í bleyti“ eða „koma af fjöllum“) verður að staðfæra yfir í samsvarandi króatísk orðasambönd til að textinn missi ekki marks.
Fimm gullnar reglur fyrir þýðendur
- Greindu sagnhorfið nákvæmlega: Áður en byrjað er að þýða skaltu átta þig á því hvort aðgerðin í íslenska textanum sé endurtekin, yfirstandandi eða lokið, og veldu króatísku sögnina samkvæmt því.
- Forðastu bókstaflega þýðingu á forsetningum: Forsetningar eru oft erfiðasti hluti þýðinga. Hugsaðu frekar um hvaða fall stjórnast af sögninni á króatísku en að reyna að þýða „á“, „í“ eða „til“ beint.
- Gefðu gaum að ákveðni lýsingarorða: Mundu að króatísk lýsingarorð breyta endingu eftir því hvort verið er að lýsa ákveðnu eða óákveðnu nafnorði.
- Notaðu réttan kurteisisstíl: Kynntu þér markhópinn. Ef um er að ræða opinberan texta, bæklinga eða viðskiptabréf skaltu nota þérun í króatíska textanum.
- Yfirlesið með innfæddum: Þar sem króatíska hefur mjög flókið samspil á milli falla, kyns og sagnhorfs er alltaf mælt með því að láta innfæddan króatískumælandi lesara fara yfir endanlega þýðingu til að tryggja að hún hljómi hnökralaust.
Að lokum má segja að árangursrík þýðing á milli íslensku og króatísku krefst þess að þýðandinn sé ekki aðeins tvítyngdur heldur einnig tvímenningarlegur. Með því að virða sérstöðu málanna tveggja og beita réttum aðferðum við fallbeygingar, sagnhorf og menningarlega staðfæringu er hægt að brúa bilið á milli þessara tveggja ólíku en auðugu tungumála.