Қазіргі жаһандану дәуірінде әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер арасындағы аударма мәселесі ерекше маңызға ие. Соның ішінде қазақ тілінен неміс тіліне аудару (немесе керісінше) өте күрделі, әрі қызықты шығармашылық және лингвистикалық процесс болып табылады. Қазақ тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын агглютинативті тіл болса, неміс тілі — үндіеуропа тілдерінің герман тобына жататын флективті тіл. Бұл екі тілдің грамматикалық құрылымы, сөз саптау жүйесі және мәдени астары мүлдем өзгеше. Осы мақалада қазақ тілінен неміс тіліне сапалы аударудың басты заңдылықтарын, кездесетін негізгі қиындықтарды және аударма сапасын арттыруға арналған кәсіби кеңестерді қарастырамыз.
Морфологиялық алшақтық: Агглютинация және Флексия
Аударма барысында бірінші кезекте тілдердің морфологиялық құрылымындағы айырмашылықтар алға шығады. Қазақ тілі агглютинативті (жалғамалы) тілдерге жатады. Мұнда сөз түрленуі түбірге жұрнақтар мен жалғаулардың бірінен соң бірі белгілі бір қатаң тәртіппен жалғануы арқылы жүзеге асады. Мысалы, "достарымызға" деген бір ғана сөздің құрамында түбір ("дос"), көптік жалғау ("-тар"), тәуелдік жалғау ("-ымыз") және барыс септігінің жалғауы ("-ға") бар.
Неміс тілі болса — флективті тіл. Мұнда сөздің грамматикалық мағынасы көбінесе сөздің ішкі дыбыстарының өзгеруі (мысалы, аблаут немесе умлаут) немесе аналитикалық көрсеткіштер (мысалы, артикльдер мен көмекші сөздер) арқылы беріледі. Сондықтан қазақша бір сөзді неміс тіліне аударғанда, оны сөзбе-сөз емес, неміс тілінің синтаксистік талаптарына сәйкес бірнеше сөзден тұратын тіркес немесе сөйлем түрінде беру қажет болады. Мысалы, жоғарыда аталған "достарымызға" сөзі неміс тілінде "zu unseren Freunden" (артикль мен есімдіктің және зат есімнің септелуі арқылы) деп үш сөзбен аударылады.
Синтаксистік ерекшеліктер және сөздердің орын тәртібі
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі — қазақ-неміс аудармасындағы ең үлкен кедергілердің бірі. Қазақ тілінде сөздердің орын тәртібі негізінен белгілі бір қалыпқа бағынады: бастауыш сөйлемнің басында, ал баяндауыш әрқашан сөйлемнің соңында келеді (SOV — Subject-Object-Verb). Неміс тілінде де сөйлем құрылымы өте қатаң ережелерге бағынады, бірақ ол қазақ тілінен өзгеше:
- Бас сөйлемдерде (Hauptsatz): Жай хабарлы сөйлемде жіктелетін етістік (баяндауыш) әрқашан екінші орында тұрады. Ал бастауыш бірінші орында (тура орын тәртібі) немесе үшінші орында (кері орын тәртібі) келуі мүмкін.
- Бағыныңқы сөйлемдерде (Nebensatz): Неміс тілінде бағыныңқы сөйлемнің жіктелетін етістігі ең соңына жылжиды. Бұл құрылым қазақ тілінің баяндауыш орнына ұқсас болғанымен, аудармашыдан зор зейінділікті талап етеді.
- Күрделі етістік құрылымдары: Көмекші етістік екінші орында тұрса, негізгі етістіктің тұйық немесе өткен шақ формасы (Infinitiv / Partizip II) сөйлемнің соңына кетеді (етістік рамкасы - Satzklammer).
Аудармашы қазақ тіліндегі ұзын, бірнеше қыстырма және бағыныңқы сөйлемдері бар мәтінді неміс тіліне аударғанда, неміс тілінің осы "етістік рамкасы" заңдылығын сақтауы тиіс. Көбінесе қазақша күрделі сөйлемдерді неміс тілінде мағынасы анық, қысқарақ бірнеше сөйлемге бөліп аударған тиімдірек болады.
Грамматикалық тек (Род) және Артикльдер мәселесі
Қазақ тілінде грамматикалық тек (род) санаты мүлдем жоқ. Біз "ол" есімдігін ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да қолдана береміз. Ал неміс тілінде әрбір зат есімнің белгілі бір грамматикалық тегі болады: ер (der), әйел (die) және орта (das). Бұл тектер көбінесе заттың табиғи жынысына сәйкес келмейді (мысалы, неміс тілінде "қыз бала" — "das Mädchen" орта текке жатады).
Қазақ тілінен неміс тіліне аудару кезінде зат есімдердің тектерін және олармен бірге қолданылатын белгілі (bestimmter Artikel) немесе белгісіз (unbestimmter Artikel) артикльдерді дұрыс таңдау өте маңызды. Қазақ тіліндегі белгілілік мағынасы көбінесе табыс септігінің жалғауы немесе "бұл", "сол" сілтеу есімдіктері арқылы берілсе, белгісіздік мағынасы "бір" сөзі арқылы беріледі. Аудармашы осы нәзік тұстарды сезініп, неміс мәтінінде тиісті артикльді қолдануы қажет.
Септік жүйесінің сәйкессіздігі
Қазақ тілінде 7 септік бар: атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес. Неміс тілінде тек 4 септік қана бар: Nominativ (атау), Genitiv (ілік), Dativ (барыс-жатыс мағынасында), Akkusativ (табыс мағынасында). Қазақ тіліндегі септік жалғауларының қызметін неміс тілінде көбінесе септіктермен бірге келетін септеуліктер (Präpositionen) атқарады. Мысалы:
- Қазақша шығыс септігі ("мектептен") неміс тілінде "aus der Schule" (aus септеулігі мен Dativ септігінің тіркесі) арқылы беріледі.
- Көмектес септік ("қаламмен") неміс тілінде "mit dem Stift" (mit септеулігі мен Dativ септігі) арқылы беріледі.
Аудармашы қай неміс септеулігінің қай септікпен қолданылатынын (мысалы, белгілі бір септеуліктер тек Dativ немесе тек Akkusativ, ал кейбіреулері қос септікпен Wechselpräpositionen келетінін) өте жақсы білуі керек. Бұл қате жібермеудің бірден-бір кепілі.
Мәдени локализация және фразеологизмдер
Тек қана грамматикалық ережелерді білу сапалы аударма жасауға жеткіліксіз. Тіл — халықтың мәдениеті мен болмысының айнасы. Қазақ тілінде көшпелі тұрмыс-тіршілікке, туыстық қатынастарға, ұлттық тағамдар мен дәстүрлерге байланысты сөздер мен фразеологизмдер өте көп. Оларды неміс тіліне тікелей сөзбе-сөз аудару мүлдем мүмкін емес.
Мысалы, қазақтың "сүйінші", "байғазы", "көрімдік" сияқты сөздерінің неміс тілінде тура баламалары жоқ. Бұндай жағдайда аудармашы келесі әдістерді қолданады:
- Сипаттамалы аударма (Umschreibung): Сөздің мағынасын неміс тілінде сөйлеммен түсіндіріп жеткізу.
- Контекстік балама табу: Неміс мәдениетіндегі мағынасы ең жақын сөзді немесе дәстүрді қолдану.
- Транслитерация және сілтеме: Ұлттық реалияны сол күйінде жазып (мысалы, Shubat, Kymyz, Dombra), мәтіннің астында немесе соңында неміс оқырманына түсінікті болу үшін қысқаша анықтама беру.
Сондай-ақ, мақал-мәтелдерді аударғанда сөзбе-сөз аударудан қашып, неміс тіліндеге балама мақалдарды іздеген жөн. Мысалы, қазақтың "Жеті рет өлшеп, бір рет кес" деген мақалы неміс тілінде "Erst wiegen, dann wagen" немесе "Gut Ding will Weile haben" деген сияқты өздерінің мақалдарымен берілсе, оқырманға әлдеқайда табиғи естіледі.
Кәсіби аудармашыларға арналған кеңестер
Қазақ тілінен неміс тіліне аудару сапасын жақсарту үшін келесі кәсіби кеңестерді орындау ұсынылады:
- Контекстке терең бойлау: Аударма жасамас бұрын мәтіннің мақсатты аудиториясын, бағытын (ресми, көркем әдебиет, техникалық, заңдық) анықтап алыңыз.
- Неміс тілінің сиктаксисін сақтау: Сөйлемдерді тым күрделі етпей, неміс тілінің логикалық құрылымына (бастауыш, баяндауыш орындарына) сәйкес қайта құрыңыз.
- Заманауи технологияларды қолдану: CAT-құралдарын (Trados, Smartcat, memoQ) пайдалану терминологиялық бірізділікті сақтауға көмектеседі. Алайда, машиналық аудармадан кейін міндетті түрде мұқият пост-редакциялау (Post-Editing) жасау керек.
- Сөздіктермен жұмыс: Тек қарапайым сөздіктермен шектелмей, неміс тілінің Duden түсіндірме сөздігін, синонимдер сөздігін және салалық терминологиялық базаларды белсенді қолданыңыз.
- Стильдік сәйкестік: Ресми құжаттарды аударғанда неміс кеңсе стилінің (Kanzleistil) қатаң нормаларын ұстаныңыз, ал көркем мәтіндерде эмоционалдық бояуды сақтауға тырысыңыз.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен неміс тіліне аудару — бұл тек екі тілдің сөздік қорын білу емес, екі түрлі дүниетаным мен мәдениетті байланыстыратын көпір салу өнері. Жоғарыда айтылған лингвистикалық және мәдени ерекшеліктерді ескеру аударманың дәлдігі мен сапасын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.