Азыркы ааламдашуу доорунда ар кыл тил топторуна кирген тилдердин ортосундагы котормо маселеси өзгөчө актуалдуулукка ээ болууда. Түрк тилдер үй-бүлөсүнө кирген кыргыз тили менен герман тилдеринин курамындагы швед тилинин ортосундагы түз котормо процесси тилчилерден жана котормочулардан терең лингвистикалык даярдыкты, маданий компетенттүүлүктү жана өзгөчө методологиялык мамилени талап кылат. Бул эки тил структуралык, грамматикалык жана маданий жактан бири-биринен кескин айырмаланат. Ушул макалада кыргыз-швед котормосунун негизги илимий аспектилерин, лексика-грамматикалык нюанстарын жана котормочулар үчүн практикалык сунуштарды карап чыгабыз.
Синтаксистик айырмачылыктар жана сүйлөм түзүлүшү (SOV vs SVO)
Кыргыз тили мүчөлөнүү (агглютинативдик) тилдердин катарына кирет жана андагы типтүү сүйлөм курулушу SOV (Ээ – Айкындооч мүчөлөр – Баяндооч) моделине баш иет. Башкача айтканда, негизги кыймыл-аракетти билдирген этиш сүйлөмдүн эң аягында келет. Ал эми швед тили флективдүү-аналитикалык тил болуп саналат жана анын синтаксистик негизи SVO (Ээ – Баяндооч – Айкындооч мүчөлөр) түзүлүшүнө таянат. Бул эки моделдин ортосундагы карама-каршылык котормочудан сүйлөмдү толугу менен реструктуризациялоону талап кылат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги жөнөкөй эле сүйлөмдү карап көрөлү: "Мен китепти окудум" (Ээ - Толуктооч - Этиш). Швед тилине которгондо бул сүйлөм "Jag läste boken" (Ээ - Этиш - Толуктооч) болуп өзгөрөт. Эгерде сүйлөм татаал жана бир нече багыныңкы сүйлөмдөрдөн турса, синтаксистик трансформация дагы да татаалдашат. Котормочу кыргызча текстти окуп жатканда маанини толук түшүнүү үчүн сүйлөмдүн аягындагы этишти күтүп, андан кийин гана швед тилинин логикалык структурасына ылайыкташтырып сүйлөмдү кура башташы керек.
Зат атоочтордун категориялары: Жөндөмөлөр жана Артиклдер
Кыргыз тилинде зат атоочтор 6 жөндөмө боюнча өзгөрөт (Атооч, Иликтүү, Барыш, Табыш, Жатыш, Чыгыш). Бул жөндөмө мүчөлөрү сөздөрдүн ортосундагы байланышты так көрсөтүп турат. Швед тилинде болсо жөндөмө системасы дээрлик жокко эсе (иликтүү жөндөмөнүн "-s" мүчөсүн эске албаганда). Анын ордуна швед тилинде төмөнкүдөй өзгөчөлүктөр бар:
- Артиклдердин колдонулушу: Швед тилинде белгилүүлүк (bestämd) жана белгисиздик (obestämd) артиклдери чоң мааниге ээ. Белгисиз артиклдер (en/ett) зат атоочтун алдында келсе, белгилүүлүк формасы зат атоочтун аягына уланды катары кошулат (мисалы: en bok - китеп, boken - тигил китеп).
- Грамматикалык роддор: Швед тилинде сөздөр эки родго бөлүнөт: жалпы род (utrum - en сөздөрү) жана орто род (neutrum - ett сөздөрү). Бул грамматикалык категория кыргыз тилинде таптакыр жок.
- Предлогдордун ролу: Кыргыз тилиндеги барыш, жатыш, чыгыш жөндөмөлөрүнүн маанисин берүү үчүн швед тилинде предлогдор (i, på, till, från, av ж.б.) активдүү колдонулат.
Ушул себептен, кыргыз тилинен швед тилине которууда жөндөмө мүчөлөрүн тиешелүү предлогдорго жана артиклдердин туура формаларына трансформациялоо эң кылдат ишти талап кылган лингвистикалык процесс болуп эсептелет.
Этиш категориялары жана Чак формалары
Этиштердин чактары жана ыңгайлары боюнча да эки тилдин ортосунда олуттуу айырмачылыктар бар. Кыргыз тилинде этиштин чактары аналитикалык жана синтетикалык жол менен абдан деталдуу берилет (мисалы: жаза элекмин, жазып жатам, жазчумун, жазмакмын). Швед тилинде чактарды туюндуруу салыштырмалуу жөнөкөй көрүнгөнү менен, алардын өзүнө тиешелүү эрежелери бар. Айрыкча, өткөн чактын эки негизги формасы — Präteritum (айкын өткөн чак) жана Perfekt (азыркы убакытка тиешеси бар өткөн чак) — ортосундагы айырманы так аныктоо котормодо маанилүү.
Мындан тышкары, кыргыз тилине мүнөздүү болгон чакчыл жана кыймыл атооч формалары швед тилинде көбүнчө багыныңкы сүйлөмдөр (relativsatser) же тиешелүү сыпаттама түзүлүштөр аркылуу берилет. Мисалы: "Жайлоодо оттоп жүргөн аттар" деген айкалышты швед тилине которуу үчүн "Hästar som betar på sommarbetet" (Жайлоодо оттоп жаткан аттар) деген сыяктуу салыштырмалуу сүйлөм структурасын түзүү керек болот.
Маданий реалийлерди локализациялоо маселеси
Тил — бул улуттун маданиятынын күзгүсү. Кыргыз маданияты көчмөн турмуш, тоолуу аймактар жана өзгөчө улуттук каада-салттар менен тыгыз байланышкан. Бул маданий өзгөчөлүктөр кыргыз тилинде гана кездешүүчү, башка тилдерде эквиваленти жок сөздөрдү (реалийлерди) жаратат. Аларды швед маданиятына адаптациялоо котормочунун башкы тапшырмаларынан болуп саналас.
Кыргыз тилиндеги төмөнкү реалийлерди швед тилине которуунун негизги ыкмалары төмөнкүлөр:
- Транслитерация же Транскрипция: Бул ыкма сөздүн түп нускасын сактоо үчүн колдонулат. Мисалы: "боз үй" - "boz-uy" же "jurt" (эл аралык термин катары), "кымыз" - "kymys". Бул учурда тексттин ичинде кыскача түшүндүрмө берүү сунушталат.
- Сүрөттөмө котормо (Дескрипция): Сөздүн маанисин швед тилинде түшүндүрүп берүү. Мисалы: "улак тартыш" - "en traditionell kirgizisk hästsport där man tävlar om en getkropp" (эчкинин тулкусу үчүн жарышкан салттуу кыргыз ат оюну).
- Контексттик синонимдер: Швед маданиятына эң жакын болгон терминдерди табуу. Мисалы: "жайлоо" сөзүн жөн гана "sommarbete" (жайкы жайыт) же "fjällbete" (тоолуу жайыт) деп берүүгө болот.
Кыргыз-швед котормосун жакшыртуу боюнча практикалык кеңештер
Сапаттуу жана табигый угулган шведче текстти алуу үчүн котормочу төмөнкү практикалык кеңештерди колдонушу зарыл:
- Маанилик котормого басым жасоо: Сөзмө-сөз которуудан (калькалоодон) качыңыз. Кыргыз сүйлөмүндөгү логикалык байланышты аныктап, аны швед тилинин эрежелерине ылайык жаңыдан куруңуз.
- Швед тилинин фразеологиясын өздөштүрүү: Швед тилинде туруктуу сөз айкаштары жана идиомалар абдан көп колдонулат. Кыргыз тилиндеги образдуу сүйлөмдөрдү швед тилиндеги тиешелүү фразеологизмдер менен алмаштыруу тексттин көркөмдүүлүгүн арттырат.
- Жардамчы куралдарды жана сөздүктөрдү туура колдонуу: Кыргыз-швед багытында түз сөздүктөр аз болгондуктан, котормочулар көп учурда ортомчу тилдерди (орус же англис тилдерин) колдонушат. Бул учурда "кош котормонун" каталарына жол бербөө үчүн швед тилинин түшүндүрмө сөздүктөрүн (мисалы, Svenska Akademiens Ordlista - SAOL) колдонуу зарыл.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен швед тилине которуу процесси жөнөкөй механикалык иш эмес. Бул эки башка дүйнө таанымды, эки башка лингвистикалык системаны жакындаштырган татаал чыгармачылык жана илимий процесс. Жогоруда айтылган синтаксистик, грамматикалык жана маданий өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен гана жогорку деңгээлдеги кесипкөй котормону камсыз кылууга болот.