Լեզվաբանական համեմատության տեսանկյունից հայերենից վիետնամերեն թարգմանությունը ներկայացնում է երկու բոլորովին տարբեր լեզվամտածողությունների և պատմամշակութային համակարգերի փոխազդեցություն։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և վիետնամերենը՝ որպես ավստրոասիական լեզվախմբի խոշորագույն ներկայացուցիչ, ունեն արմատապես տարբեր քերականական կառուցվածքներ, հնչյունաբանական առանձնահատկություններ և մշակութային կոդեր։ Այս հոդվածում մանրամասն կանդրադառնանք այն հիմնական մարտահրավերներին, որոնց բախվում են թարգմանիչները, ինչպես նաև կներկայացնենք արդյունավետ խորհուրդներ բարձրորակ և ճշգրիտ թարգմանություն ապահովելու համար։
Քերականական կառուցվածքների տարբերությունը. Թեքական հայերեն և անջատական վիետնամերեն
Ամենաէական դժվարությունը, որի հետ բախվում է թարգմանիչը հայերենից վիետնամերեն տեքստեր փոխադրելիս, լեզուների տիպաբանական տարբերությունն է։ Հայերենը սինթետիկ (թեքական) լեզու է։ Սա նշանակում է, որ բառերի քերականական հարաբերությունները, նախադասության անդամների կապերը և ժամանակային ձևերը հիմնականում արտահայտվում են բառափոխության՝ հոլովման և խոնարհման համակարգերի միջոցով։ Հայերեն բայերն ունեն դեմք, թիվ, ժամանակ, եղանակ և սեռ, իսկ գոյականներն ունեն յոթ հոլովներ և երկու թվեր։
Ի տարբերություն հայերենի, վիետնամերենը բացարձակ անջատական (իզոլացնող) լեզու է։ Վիետնամերենում բառերը երբեք չեն փոփոխվում. չկան հոլովներ, խոնարհումներ, նախդիրներ կամ վերջավորություններ։ Բոլոր քերականական իմաստները, ժամանակները և կապերն արտահայտվում են բառերի կայուն շարադասությամբ և օժանդակ մասնիկների կիրառմամբ։ Օրինակ՝ անցյալ ժամանակը ցույց տալու համար վիետնամերենում պարզապես բայից առաջ դրվում է «đã» մասնիկը, ներկա շարունակականի համար՝ «đang» մասնիկը, իսկ ապառնիի համար՝ «sẽ» մասնիկը։ Թարգմանչից պահանջվում է խորապես վերլուծել հայերենի բարդ նախադասություններն ու բայական ձևերը և դրանք վերակառուցել վիետնամերենի պարզ, բայց խիստ շարադասական կանոններով։
Դասիչների (Classifiers) համակարգի կարևորությունը վիետնամերենում
Վիետնամերենի կարևորագույն առանձնահատկություններից է դասիչների (լեզվաբանորեն՝ classifier words) պարտադիր կիրառությունը գոյականների հետ։ Հայերենում մենք կարող ենք ուղղակիորեն ասել «երեք գիրք» կամ «հինգ շուն»։ Վիետնամերենում թվականի և գոյականի անմիջական կապը քերականորեն սխալ է։ Պարտադիր է օգտագործել հատուկ դասիչ բառ, որը ցույց է տալիս առարկայի տեսակը կամ ձևը։
Օրինակ՝ կենդանի արարածների համար օգտագործվում է «con» դասիչը (hai con chó - երկու շուն), տափակ, թղթյա կամ գրավոր առարկաների համար՝ «tờ» կամ «cuốn» (ba cuốn sách - երեք գիրք), իսկ մեքենաների ու սարքավորումների համար՝ «chiếc»։ Թարգմանիչը պետք է կատարելապես տիրապետի այս համակարգին, քանի որ սխալ դասիչի ընտրությունը կարող է տեքստը դարձնել անհասկանալի կամ ծիծաղելի տեղացի ընթերցողի համար։
Անձնական դերանուններ և սոցիալական հիերարխիա
Մեկ այլ խոշոր մարտահրավեր է հասցեատիրոջ և խոսողի միջև առկա սոցիալական հարաբերությունների ճիշտ փոխանցումը։ Հայերենում անձնական դերանունները պարզ են՝ «ես», «դու», «նա», «մենք», «դուք», «նրանք»։ Որպես հարգալից ձև կիրառվում է «դուք»-ը։
Վիետնամերենում անձնական դերանունների համակարգը չափազանց բարդ է և հիմնված է ընտանեկան ու սոցիալական հիերարխիայի վրա։ Դերանունների ընտրությունը կախված է խոսողների տարիքից, սեռից, սոցիալական կարգավիճակից և ազգակցական կապից։ Օրինակ, եթե դուք խոսում եք ձեզնից փոքր մեկի հետ, ձեզ կոչում եք «anh» (եթե տղամարդ եք) կամ «chị» (եթե կին եք), իսկ նրան դիմում եք «em»։ Եթե խոսում եք տարեց մարդու հետ, պետք է օգտագործեք «ông» (պապիկ) կամ «bà» (տատիկ) դիմելաձևերը։ Հայերեն տեքստից վիետնամերեն թարգմանելիս միևնույն «ես» և «դու» բառերը կարող են ունենալ տասնյակ տարբեր թարգմանություններ՝ կախված համատեքստից։ Թարգմանիչը պետք է լիովին հասկանա կերպարների կամ խոսակիցների միջև եղած հարաբերությունները՝ սխալներից խուսափելու համար։
Տոնայնություն և տառադարձության խնդիրներ
Վիետնամերենը տոնային լեզու է։ Այն ունի վեց հիմնական տոն, որոնցից յուրաքանչյուրը լիովին փոխում է բառի իմաստը։ Թեև գրավոր տեքստում տոներն արտահայտվում են լատինատառ այբուբենի (Quốc Ngữ) վրա դրվող հատուկ նշանների միջոցով, հայկական անունների կամ տերմինների տառադարձությունը պահանջում է հատուկ զգուշություն։
Օրինակ՝ հայկական անձնանունները, ինչպիսիք են «Արամ» կամ «Անի», վիետնամերեն տառադարձելիս պետք է ընտրվեն այնպիսի վանկեր, որոնք տեղական լեզվով չեն ունենա բացասական կամ անհարմար նշանակություն։ Բացի այդ, վիետնամերենում երկար ու բարդ բառերը հաճախ բաժանվում են առանձին վանկերի, ինչը ևս պետք է հաշվի առնել տերմինաբանություն մշակելիս։
Մշակութային տեղայնացում և դարձվածքների փոխադրում
Հայաստանն ու Վիետնամն ունեն տարբեր աշխարհագրական, կրոնական և պատմական արմատներ։ Հայկական մշակույթը հիմնված է լեռնային լանդշաֆտի, քրիստոնեական ավանդույթների և եվրոպական ու արևելյան մշակույթների սինթեզի վրա։ Վիետնամական մշակույթը ձևավորվել է խոնավ արևադարձային գյուղատնտեսության, բրնձի մշակման, բուդդայականության և կոնֆուցիականության ազդեցության տակ։
Այս տարբերությունները հանգեցնում են նրան, որ հայերեն դարձվածքներն ու պատկերավոր արտահայտությունները չեն կարող բառացի թարգմանվել։ Օրինակ՝ «լեզուդ չորանա» կամ «սարի պես կանգնել» արտահայտությունները վիետնամերենում պետք է փոխարինվեն տեղական համարժեքներով, որոնք հաճախ կապված են գետերի, բրնձի դաշտերի կամ բնության երևույթների հետ։ Թարգմանչի նպատակը պետք է լինի ոչ թե բառացի ճշգրտությունը, այլ հուզական և իմաստային համարժեքությունը։
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչներին
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Միշտ վերլուծեք նախադասության ամբողջական իմաստը և այն շարադրեք վիետնամերենի շարադասության կանոններով (Ենթակա + Ստորոգյալ + Լրացում)։
- Հաշվի առեք տարիքն ու կարգավիճակը. Միշտ ճշտեք, թե ում է ուղղված տեքստը՝ դերանունների և դիմելաձևերի ճիշտ համակարգ ընտրելու համար։
- Կիրառեք երկակի ստուգման մեթոդը. Քանի որ ուղիղ հայերեն-վիետնամերեն բառարանները քիչ են, օգտագործեք անգլերենը կամ ֆրանսերենը որպես օժանդակ լեզուներ՝ իմաստային սխալներից խուսափելու համար։
- Խորհրդակցեք մայրենի լեզվակիրների հետ. Վերջնական տեքստի խմբագրումը վիետնամերենի կրողի կողմից երաշխավորում է տեքստի բնականությունն ու սահունությունը։
Ամփոփելով կարող ենք ասել, որ հայերենից վիետնամերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականության գերազանց տիրապետում, այլև մշակութային խորհը զգայունություն։ Հաշվի առնելով վերոնշյալ բոլոր առանձնահատկությունները՝ հնարավոր է ստեղծել բարձրորակ բովանդակություն, որը հավասարապես հասանելի և հասկանալի կլինի վիետնամցի ընթերցողի համար։