Қазіргі таңда халықаралық қарым-қатынастардың қарқынды дамуы әртүрлі тілдік топтарға жататын тілдер арасындағы кәсіби аударманың рөлін арттыра түсті. Солардың ішінде түркі тілдерінің қыпшақ тобына кіретін қазақ тілі мен үндіеуропа тілдік отбасының жеке тармағы болып табылатын армян тілі арасындағы аударма үдерісі ерекше назар аударуды талап етеді. Екі ел арасындағы дипломатиялық, экономикалық және мәдени байланыстардың нығаюы бұл бағыттағы аудармашы мамандардың тапшылығын және бұл жұмыстың жоғары деңгейде орындалу қажеттілігін көрсетеді. Бұл екі тілдің грамматикалық құрылымы, синтаксистік жүйесі мен мәдени кодтары бір-бірінен мүлдем өзгеше болғандықтан, аударма процесінде көптеген нюанстар туындайды. Төменде қазақ тілінен армян тіліне аударудың негізгі ерекшеліктері, лингвистикалық кедергілері мен кәсіби мамандарға арналған практикалық кеңестер жинақталған.
Грамматикалық жүйенің айырмашылықтары мен құрылымдық сәйкестендіру
Қазақ және армян тілдері құрылымы жағынан әртүрлі типтегі тілдерге жатады. Қазақ тілі агглютинативті (жалғамалы) тілдер қатарына кірсе, армян тілі өзінің тарихи дамуында флективтіліктен аналитикалық сипатқа көшкен, синтетикалық элементтері бар үндіеуропалық тіл болып табылады. Осыған байланысты аудармашы мынадай маңызды құрылымдық ерекшеліктерді ескеруі қажет:
- Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі (SVO және SOV сәйкестігі): Қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің орны белгілі бір қатаң заңдылыққа бағынады: бастауыш сөйлемнің басында, анықтауыш анықталатын сөздің алдында, ал баяндауыш әрқашан сөйлемнің соңында орналасады (Subject-Object-Verb). Ал армян тілінде сөздердің орны біршама еркін болғанымен, негегізгі құрылым ретінде субъект-етістік-объект (Subject-Verb-Object) моделі қалыптасқан. Қазақша мәтінді армян тіліне тікелей аударған кезде баяндауыштың орнын ауыстырып, синтаксистік құрылымды армян тілінің табиғи сөйлеу заңдылығына икемдеу қажет.
- Септік жүйесі мен предлогтардың қолданылуы: Қазақ тілінде 7 септік бар және олар сөз соңына жалғанатын арнайы септік жалғаулары арқылы жүзеге асады. Шығыс армян тілінде де 7 септік бар (атау, ілік, барыс, табыс, шығыс, жатыс, құрал септігі). Алайда, армян тіліндеге септік жалғаулары қазақ тіліндегідей бір мағынаны ғана білдірмейді; олар көбінесе предлогтармен (сөз алды көмекші сөздерімен) және соңғылықтармен бірге қолданылып, күрделі кеңістіктік немесе логикалық қатынастарды білдіреді. Мысалы, қазақ тіліндегі жатыс немесе шығыс септігінің мағынасы армян тіліндегі белгілі бір предлог пен ілік септігінің тіркесі арқылы берілуі мүмкін.
- Белгілілік және белгісіздік категориясы: Армян тілінде зат есімдердің белгілілігін білдіретін арнайы белгілілік артиклі (етістіктің немесе сөздің соңына жалғанатын «ը» немесе «ն» дыбыстары) бар. Қазақ тілінде мұндай артикль жоқ, бірақ заттың белгілілігі табыс септігі («кітапты оқыдым» - белгілі бір кітап) немесе сілтеу есімдіктері арқылы көрсетіледі. Аударма кезінде бұл мағыналық реңкті армян тіліндегі артикльдерді дұрыс қолдану арқылы дәл беру қажет.
Лексикалық ерекшеліктер, терминология және мәдени локализация
Лексикалық деңгейдегі аударма екі халықтың дүниетанымы мен мәдениетіндегі айырмашылықтарды терең түсінуді талап етеді. Тілдік локализация – бұл мәтінді жай ғана аударып қоймай, оны қабылдаушы аудиторияның мәдени ортасына бейімдеу.
Біріншіден, ұлттық реалийлер (тұрмыстық және мәдени терминдер). Қазақ халқының көшпелі мәдениетіне тән терминдерді («жайлау», «киіз үй», «қымыз», «сыбаға») армян тіліне сөзбе-сөз аудару мүмкін емес. Мұндай жағдайда аудармашы транслитерация әдісін қолданып, мәтіннің соңында немесе сілтеме арқылы оның мағынасын қысқаша түсіндіріп кетуі тиіс. Дәл осылай армян мәдениетіндегі Christian-дық діни ұғымдар мен тарихи терминдерді қазақ тіліне аударғанда да үлкен мұқияттылық қажет.
Екіншіден, фразеологизмдер мен идиомалық тіркестер. Мәселен, қазақ тіліндегі «ат-түйедей қалау» немесе «қас пен көздің арасында» сияқты тұрақты тіркестерді армян тіліне сөзбе-сөз аударса, мәтіннің мағынасы мүлдем түсініксіз болып қалады. Аудармашы бұл тіркестердің мағыналық баламасын (эквивалентін) армян тілінің бай фразеологиялық қорынан іздеуі керек. Егер нақты баламасы табылмаса, оның мағынасын сипаттамалық тәсілмен жеткізген жөн.
Үшіншіден, халықаралық терминдер мен кірме сөздер. Қазақ тілінде көптеген техникалық, ғылыми және ресми терминдер орыс тілі арқылы енген болса, армян тілінде бұл терминдердің көпшілігі грек, латын немесе ескі армян (грабар) тілдері негізінде жасалған өз сөздерімен алмастырылған. Сондықтан терминологиялық бірізділікті сақтау үшін қос тілді салалық сөздіктермен жұмыс істеу маңызды.
Қазақ-армян аудармасының сапасын жақсартуға арналған кәсіби кеңестер
Егер сіз осы екі тіл арасында кәсіби аудармамен айналысатын болсаңыз, келесі практикалық ұсыныстарды есте сақтағаныңыз абзал:
- Аралық тілдің (көпір тілдің) ықпалынан арылу: Қазақша-армянша тікелей сөздіктер мен ресурстардың шектеулі болуына байланысты, көптеген аудармашылар орыс тілін көпір ретінде пайдаланады. Алайда, бұл әдіс екі есе қателік тудыруы мүмкін. Орыс тіліндегі синтаксистік құрылымдарды қазақ немесе армян мәтініне механикалық түрде көшіруден аулақ болыңыз. Екі тілдің тікелей байланысын сезінуге тырысыңыз.
- Етістіктің шақтары мен түрлерін дәл беру: Қазақ тіліндегі етістіктің күрделі шақ формалары (мысалы, ауыспалы осы шақ, бұрынғы өткен шақ) армян тіліндегі етістіктің сәйкес шақтарымен және көмекші етістіктердің көмегімен беріледі. Сөйлемдегі іс-әрекеттің сипатын жоғалтпау үшін етістіктің семантикалық қызметін терең талдаңыз.
- Орфография мен транслитерация ережелерін сақтау: Армян жазуында қазақ тіліндегі кейбір дыбыстардың тікелей баламасы болмауы мүмкін (мысалы, «қ», «ғ», «і», «ұ» сияқты өзіндік дыбыстар). Есімдер мен географиялық атауларды жазған кезде халықаралық транслитерация стандарттарына сүйенген жөн.
- Заманауи CAT-құралдарын (Аударма жады) пайдалану: SDL Trados, MemoQ немесе Phrase сияқты бағдарламалар техникалық және ресми құжаттарды аударғанда терминологиялық бірізділікті сақтауға көмектеседі. Қазақ-армян терминологиялық базасын құру болашақ жұмысыңызды айтарлықтай жеңілдетеді.
- Ана тілінде сөйлейтін маманмен (Native Speaker) жұмыс істеу: Көркем мәтіндерді немесе маркетингтік контентті аударғаннан кейін оны міндетті түрде армян тілін ана тілі ретінде меңгерген редакторға тексертіңіз. Бұл мәтінге табиғилық пен стилистикалық мінсіздік береді.
SEO және цифрлық контентті оңтайландыру ерекшеліктері
Қазіргі цифрлық заманда аударылған мәтіндердің іздеу жүйелерінде (Google, Yandex) жақсы көрсеткіштерге ие болуы өте маңызды. Веб-сайттар мен блогтарды қазақ тілінен армян тіліне локализациялаған кезде, армян тіліндегі кілт сөздерді (keywords) дұрыс таңдау қажет. Сөздердің септелу ерекшеліктерін ескере отырып, кілт сөздерді мәтінге табиғи түрде енгізу іздеу жүйелерінің мәтінді оңай индекстеуіне мүмкіндік береді. Бұл екі елдің кәсіпкерлеріне, туристік компанияларына және білім беру платформаларына өз қызметтерін кең аудиторияға тиімді ұсынуға жол ашады.