Қазақ және қырғыз халықтары – тарихы мен мәдениеті ғана емес, тілі де өте жақын, тамырлас туысқан ұлттар. Тіл білімі классификациясы бойынша екі тіл де түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Осы жақындықтың арқасында қазақ пен қырғыз тіларалық коммуникацияда бір-бірін емін-еркін түсіне алады. Дегенмен, кәсіби аударма ісіне келгенде бұл туыстық тек көмектесіп қана қоймай, кейде аудармашыны жаңылыстыратын қауіпті тұзақтар да дайындайды. Қазақ тілінен қырғыз тіліне сапалы аударма жасау үшін екі тілдің дыбыстық жүйесін, грамматикалық құрылымын, лексикалық ерекшеліктерін және ең бастысы, мәдени контекстін терең түсіну қажет.
Фонетикалық және орфографиялық сәйкестіктер мен айырмашылықтар
Қазақ және қырғыз тілдерінің дыбыстық жүйесінде белгілі бір заңдылықтарға бағынатын сәйкестіктер бар. Бұл сәйкестіктерді білу аудармашыға сөздердің баламасын тез табуға көмектеседі. Негізгі дыбыстық ауысулар мен айырмашылықтарға мыналар жатады:
- Ш — Ч сәйкестігі: Қазақ тіліндегі «ш» дыбысы қырғыз тілінде көбінесе «ч» дыбысына сәйкес келеді. Мысалы: қазақша шаш – қырғызша чач, шекара – чек ара, шөп – чөп.
- С — Ш сәйкестігі: Қазақ тіліндегі «с» дыбысы қырғыз тілінде «ш» болып дыбысталады. Мысалы: қазақша тас – қырғызша таш, бас – баш, бес – беш.
- Ж дыбысының айтылуы: Қазақ тіліндегі сөз басындағы жуан «ж» дыбысы қырғыз тілінде де жазылғанымен, айтылуында аффрикаттық (дж) сипат басым болады.
- Дауысты дыбыстардың созылыңқылығы: Қырғыз тілінің басты ерекшеліктерінің бірі – созылыңқы дауысты дыбыстардың болуы (аа, оо, уу, үү, ээ т.б.). Мысалы: қазақша тау – қырғызша тоо, бауыр – боор, сауын – соон. Бұл заңдылықты білу мәтінді дыбыстық тұрғыдан дұрыс бейімдеуге мүмкіндік береді.
Грамматикалық құрылымдағы ерекшеліктер
Екі тіл де агглютинативті болғандықтан, сөзжасам және сөз түрлендіру жүйелері ұқсас. Дегенмен, септік жалғауларында, жіктік және тәуелдік тұлғаларында өзіндік өзгешеліктер жетерлік. Аударма жасау кезінде мына грамматикалық категорияларға баса назар аударған жөн:
Біріншіден, септік жүйесіндегі айырмашылықтар. Қазақ тіліндегі шығыс септігінің жалғаулары (-дан/-ден, -тан/-тен, -нан/-нен) қырғыз тілінде үндестік заңына сәйкес және дыбыстық өзгеруімен (-дан/-ден, -тан/-тен, -нан/-нен, сонымен қатар дауыстылардың ықпалымен -дон/-дөн, -тон/-төн, -нон/-нөн) қолданылады. Мысалы, қазақша «мектептен» – қырғызша «мектептен», ал «жолдан» – қырғызша «жолдон» болып өзгереді. Бұл қырғыз тіліндегі кең таралған ерін үндестігінің нәтижесі.
Екіншіден, көмектес септігінің айырмашылығы. Қазақ тіліндегі көмектес септігінің жалғауы (-мен, -бен, -пен) қырғыз тілінде негізінен «менен» шылауы арқылы беріледі немесе қысқартылған «-мен» түрінде сөзге бірігіп жазылады. Бұл синтаксистік құрылымды құрастыруда маңызды рөл атқарады.
Үшіншіден, етістік шақтары мен көсемше, есімше тұлғалары. Қазақ тіліндегі ауыспалы осы шақ тұлғасы (мысалы, барады, келеді) қырғыз тілінде көбінесе барат, келет түрінде қысқарып келеді. Ал келер шақ мағынасын беретін тұлғалар мен мақсатты келер шақ тұлғаларының қолданысында стилистикалық реңктер өзгеше болуы мүмкін.
Лексикалық «жалған достар» және мағыналық алшақтықтар
Аудармашылар жиі жіберетін қателіктердің басым бөлігі лексикалық деңгейде орын алады. Сыртқы тұлғасы (жазылуы мен айтылуы) өте ұқсас болғанымен, мағынасы мүлдем басқа немесе сәл өзгеше сөздерді лингвистикада «аудармашының жалған достары» деп атайды. Қазақ және қырғыз тілдерінде мұндай мысалдар өте көп:
- Пайдалану және Қолдану: Екі тілде де бұл сөздер бар, бірақ олардың тіркесімділігі мен мағыналық жүктемесінде айырмашылықтар кездеседі.
- Маман: Қазақ тілінде бұл белгілі бір саланың кәсіби иесін (специалист) білдірсе, қырғыз тілінде «маман» сөзі кейде басқа контекстте немесе орыс тіліндеге «квалифицированный» деген мағынаға жақынырақ қолданылуы мүмкін (қырғыз тілінде маманды көбінесе адис дейді).
- Бала: Қазақ тілінде бұл сөз жалпы перзентті немесе жас баланы білдірсе, қырғыз тілінде ер балаға (уул) қатысты көбірек айтылады, ал қыз баланы қыз деп бөліп көрсетеді.
- Жаман: Екі тілде де бұл сөз негативті мағынаға ие, бірақ қырғыз тілінде оның қолдану аясы мен эмоционалдық бояуы сәл өзгеше болуы мүмкін. Мәселен, қырғыз тілінде «жаман эмес» деген тіркес «жақсы» немесе «тәуір» деген мағынаны білдіреді.
Сонымен қатар, қазақ тілінде белсенді қолданылатын кейбір сөздер қырғыз тілінде архаизмге айналған немесе мүлдем басқа түбірмен беріледі. Мысалы, қазақша кітапхана – қырғызша китепкана, бірақ қазақша емхана – қырғызша бейтапкана болады. Осындай әрбір лексикалық бірліктің қолданылу жиілігі мен стилистикалық реңкін ескеру кәсіби аударманың басты талабы болып табылады.
Мәдени локализация және стилистикалық сәйкестендіру
Сапалы аударма тек сөздерді механикалық түрде ауыстыру емес, ол – мағынаны және мәдени контексті жеткізу. Қазақ және қырғыз халықтарының тұрмыс-салты, салт-дәстүрі, дүниетанымы өте ұқсас болғанымен, әдеби тілдің даму жолдары мен ресми стильдің қалыптасуында өзіндік ерекшеліктер бар.
Қазіргі таңда қырғыз тіліндегі ресми-іскери стиль қазақ тіліндегі стильмен салыстырғанда терминологиялық тұрғыдан басқаша дамып жатыр. Қазақ тілінде соңғы жылдары халықаралық терминдерді барынша қазақшалау үрдісі (мысалы, пайыз, сынып, құжат т.б.) белең алса, қырғыз тілінде кейбір халықаралық немесе орыс тілінен енген терминдер (мысалы, процент, класс, документ) ресми деңгейде жиі қолданылады. Аудармашы бұл үрдістерді жіті бақылап, мақсатты аудиторияның қабылдауына ыңғайлы мәтін дайындауы тиіс.
Сонымен қатар, фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерді аудару кезінде тікелей аударма жасаудан қашқан жөн. Екі тілдегі мақалдардың мағынасы бір болғанымен, олардың құрамындағы бейнелі сөздер мен метафоралар әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, қазақтың бір мақалының қырғыз тіліндегі баламасы мүлдем басқа жануарға немесе тұрмыстық затқа байланысты құрылуы мүмкін.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ-қырғыз бағытында жұмыс істейтін аударма мамандарына жұмыс сапасын арттыру үшін мынадай практикалық кеңестерді ұсынамыз:
- Ерін үндестігін қадағалаңыз: Қырғыз тіліндеге дыбыстардың үйлесімі (әсіресе о, ө, у, ү дауыстыларынан кейінгі буындардың ерін үндестігіне бағынуы) жазу заңдылықтарына тікелей әсер етеді. Мәтінді жазғанда орфографиялық сөздіктерді жиі қолданыңыз.
- Терминологиялық сөздіктермен жұмыс істеңіз: Екі елдің мемлекеттік органдары бекіткен ресми терминдер базасын салыстыра отырып пайдаланыңыз. Бұл заңнамалық, қаржылық және техникалық мәтіндерді аударғанда қателік жібермеуге кепілдік береді.
- Контекстті талдаңыз: Туыс тілдердегі сөздердің мағыналық реңкі сөйлемдегі орнына қарай тез өзгереді. Сөздіктегі бірінші тұрған мағынаны ала салмай, сөйлемнің жалпы логикасына сәйкес келетін синонимдерді таңдаңыз.
- Редакциялау кезеңіне уақыт бөліңіз: Аударылған мәтінді қырғыз тілінің ана тілі ретінде сөйлейтін (native speaker) кәсіби редакторына тексерту – дайын өнімнің табиғи әрі түсінікті шығуының кепілі.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен қырғыз тіліне аудару – бұл тек лингвистикалық білімді ғана емес, сонымен бірге екі халықтың мәдениеті мен рухани дүниесін терең түсінуді талап ететін шығармашылық процесс. Тілдердің туыстығы аудармашыға үлкен жауапкершілік жүктейді, себебі ең кішкентай детальдың өзі мәтіннің сапасы мен оқырмандардың қабылдауына әсер етуі мүмкін.