ການແປພາສາລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາໂປໂລຍ (Polish) ແມ່ນໜຶ່ງໃນວຽກງານທີ່ມີຄວາມຊັບຊ້ອນ ແລະ ທ້າທາຍສູງທີ່ສຸດໃນວົງການແປພາສາໃນປັດຈຸບັນ. ເນື່ອງຈາກທັງສອງພາສານີ້ມີຕົ້ນກຳເນີດ, ປະຫວັດສາດ, ລະບົບການຄິດ ແລະ ໂຄງສ້າງໄວຍາກອນທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ພາສາລາວເປັນພາສາໃນຕະກູນ Kra-Dai ທີ່ມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳໂດດ (Analytic Language) ທີ່ໃຊ້ລະບົບວັນນະຍຸດ ແລະ ການຈັດວາງຕຳແໜ່ງຄຳເພື່ອບອກໜ້າທີ່. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາໂປໂລຍເປັນພາສາໃນຕະກູນ Indo-European ກຸ່ມພາສາສະລາວິກ (Slavic) ເຊິ່ງຂຶ້ນຊື່ວ່າເປັນພາສາທີ່ມີລະບົບໄວຍາກອນ ແລະ ການຜັນຄຳ (Inflectional morphology) ທີ່ຍາກ ແລະ ຊັບຊ້ອນທີ່ສຸດໃນໂລກ. ບົດຄວາມນີ້ຈະພາທ່ານໄປເຈາະເລິກເຖິງຂະບວນການ, ຈຸດພິເສດ, ສິ່ງທ້າທາຍ ແລະ ຄຳແນະນຳຕົວຈິງເພື່ອໃຫ້ການແປພາສາລາວເປັນພາສາໂປໂລຍມີຄວາມຖືກຕ້ອງ, ສະຫຼະສະຫຼວຍ ແລະ ເຂົ້າເຖິງຜູ້ອ່ານຢ່າງມີປະສິດທິພາບ.
1. ຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານລະບົບໄວຍາກອນ ແລະ ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ (Grammatical Differences and Syntax)
ໂຄງສ້າງໄວຍາກອນລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສຸດຂົ້ວ. ຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບລັກສະນະສະເພາະຂອງແຕ່ລະພາສາເປັນສິ່ງຈຳເປັນເພື່ອຫຼີກເວັ້ນການແປແບບກົງຕົວເກີນໄປ ເຊິ່ງອາດເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດທາງໄວຍາກອນໃນພາສາປາຍທາງ:
1.1 ລະບົບກໍລະນີ (Grammatical Cases / Deklinacja)
ພາສາໂປໂລຍມີລະບົບການຜັນຄຳນາມ, ຄຳຄຸນນາມ, ຄຳແທນນາມ ແລະ ຕົວເລກ ຕາມ 7 ກໍລະນີ (Cases) ຄື: Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Instrumental, Locative, ແລະ Vocative. ການປ່ຽນຮູບຮ່າງຂອງຄຳສັບເຫຼົ່ານີ້ຈະບອກເຖິງໜ້າທີ່ຂອງມັນໃນປະໂຫຍກ (ເຊັ່ນ: ເປັນປະທານ, ກຳຕົງ, ກຳຮອງ, ຫຼື ເຈົ້າຂອງ). ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາລາວບໍ່ມີການຜັນຄຳແຕ່ຢ່າງໃດ. ພາສາລາວອາໄສການລຽງລໍາດັບຄຳແບບ ປະທານ-ກິລິຍາ-ກຳ (SVO) ແລະ ການໃຊ້ຄຳບຸພະບົດ (ເຊັ່ນ: ແກ່, ແດ່, ເພື່ອ, ຂອງ) ເພື່ອບອກໜ້າທີ່ຂອງຄຳ. ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມສາມາດໃນການວິເຄາະປະໂຫຍກພາສາລາວຢ່າງລະອຽດ ເພື່ອເລືອກກໍລະນີ ແລະ ການຜັນທ້າຍຄຳ (Suffixes) ໃນພາສາໂປໂລຍໃຫ້ຖືກຕ້ອງ.
1.2 ເພດ ແລະ ພົດທາງໄວຍາກອນ (Grammatical Gender and Number)
ພາສາໂປໂລຍແບ່ງເພດຂອງຄຳນາມອອກເປັນ 3 ເພດຫຼັກໃນຮູບເອກະພົດ ຄື: ເພດຊາຍ (Masculine), ເພດຍິງ (Feminine), ແລະ ເພດກາງ (Neuter). ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ, ໃນເພດຊາຍຍັງມີການແບ່ງຍ່ອຍອອກເປັນຄຳນາມທີ່ມີຊີວິດ (Animate) ແລະ ບໍ່ມີຊີວິດ (Inanimate). ໃນຮູບພະຫູພົດ ຍັງມີການແບ່ງລະຫວ່າງກຸ່ມຄົນເພດຊາຍ (Virile / Męskoosobowy) ແລະ ກຸ່ມອື່ນໆ (Non-virile / Niemęskoosobowy). ຄຳຄຸນນາມ ແລະ ຄຳກິລິຍາໃນພາສາໂປໂລຍຕ້ອງຜັນໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບເພດ ແລະ ພົດຂອງຄຳນາມນັ້ນ. ສ່ວນພາສາລາວບໍ່ມີລະບົບເພດທາງໄວຍາກອນ ແລະ ໃຊ້ຄຳບອກປະລິມານ ຫຼື ຄຳລັກສະນະນາມ (ເຊັ່ນ: ຄົນ, ໂຕ, ເຫຼັ້ມ, ຫຼັງ) ເພື່ອບອກພົດ. ນັກແປຈຶ່ງຕ້ອງກຳນົດເພດ ແລະ ພົດຂອງສິ່ງທີ່ກ່າວເຖິງໃນພາສາລາວໃຫ້ຊັດເຈນ ກ່ອນຈະຖ່າຍທອດເປັນພາສາໂປໂລຍ.
1.3 ລັກສະນະຂອງຄຳກິລິຍາ ແລະ ກາລະ (Verbal Aspect and Tenses)
ລະບົບຄຳກິລິຍາໃນພາສາໂປໂລຍມີຄວາມຊັບຊ້ອນສູງ ເນື່ອງຈາກມີການຜັນຕາມບຸລຸດ (Person), ພົດ, ເພດ, ກາລະ (Tense) ແລະ ລັກສະນະ (Aspect). ຄຳກິລິຍາສ່ວນໃຫຍ່ໃນພາສາໂປໂລຍຈະມີເປັນຄູ່ ຄື: ຄຳກິລິຍາແບບບໍ່ສົມບູນ (Imperfective / Niedokonany) ເຊິ່ງເນັ້ນໃສ່ຂະບວນການກະທຳ, ແລະ ຄຳກິລິຍາແບບສົມບູນ (Perfective / Dokonany) ເຊິ່ງເນັ້ນໃສ່ຜົນສຳເລັດຂອງການກະທຳ. ພາສາລາວບໍ່ມີການຜັນຄຳກິລິຍາ ແຕ່ໃຊ້ຄຳບອກເວລາ ຫຼື ຄຳຊ່ວຍກິລິຍາ ເຊັ່ນ: ໄດ້, ພວມ, ຈະ, ແລ້ວ. ນັກແປຕ້ອງຕີຄວາມໝາຍຢ່າງລະອຽດວ່າການກະທຳໃນພາສາລາວນັ້ນສຳເລັດແລ້ວ ຫຼື ພວມດຳເນີນຢູ່ ເພື່ອເລືອກຄຳກິລິຍາໂປໂລຍໃຫ້ຖືກຕ້ອງກັບລັກສະນະ (Aspect) ຂອງມັນ.
1.4 ລະບົບຄຳລັກສະນະນາມ (Classifiers)
ພາສາລາວມີລະບົບຄຳລັກສະນະນາມທີ່ຫຼາກຫຼາຍ ແລະ ເປັນເອກະລັກ (ເຊັ່ນ: ປຶ້ມສາມຫົວ, ໝາສອງໂຕ). ພາສາໂປໂລຍບໍ່ມີຄຳລັກສະນະນາມໃນຮູບແບບນີ້. ການແປຈຳນວນນັບ ແລະ ສິ່ງຂອງຈາກພາສາລາວເປັນພາສາໂປໂລຍ ຕ້ອງໄດ້ປ່ຽນໂຄງສ້າງໂດຍການໃຊ້ຕົວເລກຜັນຕາມກໍລະນີ ແລະ ເພດຂອງຄຳນາມນັ້ນໂດຍກົງ ເຊິ່ງຕ້ອງໃຊ້ຄວາມລະມັດລະວັງໃນການຜັນຕົວເລກ (ເຊັ່ນ: dwa, dwie, dwoje, dwaj).
2. ຄວາມທ້າທາຍດ້ານບໍລິບົດວັດທະນະທຳ ແລະ ລະດັບພາສາ (Cultural Context and Register)
ພາສາເປັນກະຈົກສະທ້ອນວັດທະນະທຳ. ການແປທີ່ດີບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການແປຄຳສັບ ແຕ່ແມ່ນການແປວັດທະນະທຳ ແລະ ຄວາມໝາຍທີ່ຢູ່ເບື້ອງຫຼັງ:
2.1 ລະບົບຄວາມສຸພາບ ແລະ ຄຳແທນນາມ (Honorifics and Addressing)
ພາສາລາວມີລະບົບຄຳແທນນາມທີ່ບອກສະຖານະພາບທາງສັງຄົມ, ຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ຄວາມໃກ້ຊິດຢ່າງລະອຽດ. ການໃຊ້ຄຳວ່າ ອ້າຍ, ເອື້ອຍ, ນ້ອງ, ລຸງ, ປ້າ, ທ່ານ, ເພິ່ນ ສະທ້ອນເຖິງໂຄງສ້າງສັງຄົມລາວ. ໃນພາສາໂປໂລຍ, ຄວາມສຸພາບ ແລະ ຄວາມເປັນທາງການຈະຖືກສະແດງອອກຜ່ານການໃຊ້ຄຳວ່າ "Pan" (ທ່ານ - ຜູ້ຊາຍ), "Pani" (ທ່ານ - ຜູ້ຍິງ) ຫຼື "Państwo" (ພວກທ່ານ) ຮ່ວມກັບຄຳກິລິຍາບຸລຸດທີ 3. ສ່ວນການໃຊ້ຄຳແທນນາມບຸລຸດທີ 2 ແບບກົງຕົວ (ty) ຈະໃຊ້ສະເພາະກັບຄົນສະໜິດ, ຄອບຄົວ ຫຼື ໝູ່ເພື່ອນເທົ່ານັ້ນ. ນັກແປຕ້ອງເລືອກລະດັບຄວາມສຸພາບໃນພາສາໂປໂລຍໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບບໍລິບົດ ແລະ ຄວາມສຳພັນຂອງຕົວລະຄອນໃນຕົ້ນສະບັບລາວ.
2.2 ຄຳສັບສະເພາະທາງວັດທະນະທຳ (Culture-specific terms / Realia)
ໃນພາສາລາວມີຄຳສັບວັດທະນະທຳຫຼາຍຄຳທີ່ບໍ່ມີຄຳແປໂດຍກົງໃນພາສາໂປໂລຍ ເນື່ອງຈາກຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານພູມອາກາດ, ອາຫານ, ສາສະໜາ ແລະ ປະເພນີ ເຊັ່ນ: ຕຳໝາກຮຸ່ງ, ໃບຕອງ, ເຂົ້າໜຽວ, ລາບ, ປາແດກ, ພິທີບາສີສູ່ຂວັນ, ການຢາດນ້ຳ, ບຸນພະເວດ, ບຸນຊ່ວງເຮືອ, ຄວາມມີນ້ຳໃຈ, ເກງໃຈ. ໃນການແປຄຳເຫຼົ່ານີ້, ນັກແປຕ້ອງເລືອກລະຫວ່າງການທັບສັບ (Transliteration) ແລ້ວຂຽນຄຳອະທິບາຍເພີ່ມເຕີມ (Footnote) ຫຼື ການແປແບບອະທິບາຍຄວາມໝາຍ (Paraphrase) ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານຊາວໂປໂລຍເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທີ່ສຸດ ໂດຍບໍ່ເສຍອັດຖະລົດຂອງຕົ້ນສະບັບ.
3. ລະບົບການຂຽນ ແລະ ການຖອດອັກສອນ (Writing Systems and Romanization)
ພາສາລາວໃຊ້ຕົວອັກສອນລາວ ເຊິ່ງເປັນອັກສອນປະເພດ Abugida ທີ່ຂຽນຕິດກັນໂດຍບໍ່ມີການຍະຫວ່າງລະຫວ່າງຄຳ ແລະ ບໍ່ມີການໃຊ້ຕົວອັກສອນໃຫຍ່-ນ້ອຍ. ສ່ວນພາສາໂປໂລຍໃຊ້ຕົວອັກສອນລາຕິນ ທີ່ມີເຄື່ອງໝາຍກຳກັບສຽງສະເພາະ (Diacritics). ການແປຊື່ສະເພາະ, ຊື່ບຸກຄົນ, ຊື່ທາງພູມສາດ ຫຼື ເອກະສານທາງການ ຕ້ອງມີການຖອດອັກສອນລາວເປັນອັກສອນລາຕິນຢ່າງເປັນລະບົບ. ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ຈະນິຍົມໃຊ້ລະບົບຖອດອັກສອນສາກົນ (ເຊັ່ນ ລະບົບ BGN/PCGN) ຫຼື ການຖອດອັກສອນຕາມການອອກສຽງໃນພາສາອັງກິດ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ນັກແປຕ້ອງລະມັດລະວັງການສະກົດຄຳໃນພາສາໂປໂລຍເພື່ອໃຫ້ການອອກສຽງໃກ້ຄຽງກັບຕົ້ນສະບັບລາວຫຼາຍທີ່ສຸດ.
4. ເຕັກນິກ ແລະ ແນວທາງປະຕິບັດເພື່ອການແປທີ່ມີປະສິດທິພາບ (Best Practices and Tips)
ເພື່ອຍົກລະດັບຄຸນນະພາບຂອງງານແປ ແລະ ເຮັດໃຫ້ຂະບວນການແປມີຄວາມເປັນມືອາຊີບ, ນັກແປຄວນນຳໃຊ້ເຕັກນິກດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
- ການວິເຄາະໂຄງສ້າງປະໂຫຍກລາວຢ່າງລະອຽດ (Syntax Disambiguation): ປະໂຫຍກພາສາລາວມັກຈະມີການລະປະທານ ຫຼື ກຳ ຫາກບໍລິບົດນັ້ນເປັນທີ່ເຂົ້າໃຈກັນ. ແຕ່ໃນພາສາໂປໂລຍ, ປະໂຫຍກຕ້ອງການປະທານ ແລະ ກຳທີ່ຊັດເຈນເພື່ອຜັນຄຳກິລິຍາ ແລະ ຄຳຄຸນນາມ. ດັ່ງນັ້ນ, ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະ ແລະ ເຕີມເຕັມສ່ວນທີ່ຂາດຫາຍໄປໃນໃຈກ່ອນຈະເລີ່ມແປ.
- ການຫຼີກເວັ້ນການແປແບບກົງຕົວ (Literal Translation): ເນື່ອງຈາກຄວາມແຕກຕ່າງຂອງສຳນວນ ແລະ ການຄິດ, ການແປຄຳຕໍ່ຄຳຈະເຮັດໃຫ້ພາສາໂປໂລຍປາຍທາງອ່ານບໍ່ເຂົ້າໃຈ ຫຼື ເບິ່ງບໍ່ເປັນທຳມະຊາດ. ນັກແປຄວນເນັ້ນການແປເອົາຄວາມໝາຍ (Semantic Translation) ແລະ ປັບປ່ຽນໂຄງສ້າງປະໂຫຍກໃຫ້ເໝາະສົມກັບທຳມະຊາດຂອງພາສາໂປໂລຍ.
- ການສ້າງ ແລະ ນຳໃຊ້ອະພິທານສັບ (Glossary building): ການແປເອກະສານສະເພາະທາງ (ເຊັ່ນ: ກົດໝາຍ, ການທ່ອງທ່ຽວ, ການແພດ) ຕ້ອງການຄວາມຖືກຕ້ອງ ແລະ ສອດຄ່ອງຂອງຄຳສັບ. ນັກແປຄວນຮວບຮວມຄຳສັບ ແລະ ສຳນວນທີ່ພົບເລື້ອຍໃນການແປພາສາລາວ-ໂປໂລຍ ໄວ້ເປັນຖານຂໍ້ມູນສະເພາະ.
- ການກວດທານສອງຂັ້ນຕອນ (Double Proofreading): ຫຼັງຈາກການແປສຳເລັດ, ຄວນມີການກວດທານໂດຍນັກແປທີ່ມີຄວາມຊ່ຽວຊານ ແລະ ຂັ້ນຕອນສຸດທ້າຍຄວນໄດ້ຮັບການກວດກາໂດຍເຈົ້າຂອງພາສາໂປໂລຍ (Native Polish Proofreader) ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າເອກະສານທີ່ແປອອກມາມີຄວາມຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກໄວຍາກອນ 100% ແລະ ມີຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍເປັນທຳມະຊາດ.