Монгол болон Финланд хэл нь газар зүйн хувьд алслагдмал, өөр өөр хэлний язгуурт (Монгол хэл нь Алтай язгуурын, Финланд хэл нь Урал язгуурын Фин-Угор бүлэгт) хамаардаг боловч хэлний бүтцийн хувьд гайхалтай ижил төстэй талуудтай. Хоёр хэл хоёулаа залгамал (agglutinative) шинж чанартай бөгөөд үгийн язгуур дээр олон тооны дагавар, нөхцөлийг дараалуулан залгах замаар шинэ утга санаа, өгүүлбэр зүйн харилцааг үүсгэдэг. Энэхүү бүтцийн ижилсэл нь орчуулагчдад давуу тал олгодог боловч хэл бүрийн өвөрмөц онцлог, соёлын сэтгэлгээний ялгаанаас шалтгаалан чанартай орчуулга хийхэд нарийн мэдлэг, арга зүй шаардлагатай байдаг. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Финланд хэл рүү орчуулга хийхэд тулгардаг гол сорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замуудыг авч үзэх болно.
1. Залгамал бүтцийн ижилсэл ба ялгаа: Нөхцөл орчуулах урлаг
Монгол, Финланд хэлний хамгийн том төсөөтэй тал бол залгамал бүтэц юм. Гэвч тийн ялгалын тоо болон тэдгээрийн илэрхийлэх утгын хувьд томоохон ялгаа бий. Монгол хэл нь үндсэн 7-8 тийн ялгалтай бол Финланд хэл нь 15 тийн ялгалтай бөгөөд эдгээр нь орон байр, чиглэл, төлөв байдлыг маш нарийн зааглан илэрхийлдэг.
Тухайлбал, Финланд хэлний дотоод байршлын тийн ялгалууд (inessive буюу дотор байх, elative буюу дотроос гарах, illative буюу дотогш орох) болон гадаад байршлын тийн ялгалууд (adessive буюу дээр байх, ablative буюу дээрээс холдох, allative буюу чиглэх) нь Монгол хэлний өгөх орших (-д/-т), гарах (-аас/4), чиглэх (-руу/2) тийн ялгалууд болон дараах байдлаар харилцан тохирно:
- Дотор байх төлөв: Финланд хэлний talo-ssa (байшинд - inessive) гэдгийг Монгол хэл рүү хөрвүүлэхэд "байшин дотор" эсвэл "байшинд" гэж орчуулна. Финланд хэлний энэхүү маш тодорхой орон байрын нөхцөлийг Монгол хэлний ерөнхий өгөх оршихын нөхцөл болон туслах нэрээр оновчтой илэрхийлэх шаардлагатай.
- Төлөв байдлын шилжилт: Финланд хэлний translative (ямар нэг зүйл болох, өөрчлөгдөх) болон essive (ямар нэгэн үүрэг, төлөвт байх) тийн ялгалыг Монгол хэлний "болгох", "болж хувирах" эсвэл "-аар/4" үйлдэх тийн ялгалтай дүйцүүлэн орчуулдаг. Жишээ нь, Финланд хэлний "hän opiskelee lääkäri-ksi" гэдгийг "Тэр эмч болохоор суралцаж байна" гэж хөрвүүлнэ.
Орчуулагчийн хувьд Финланд хэлний нэг нөхцөл Монгол хэлний хэд хэдэн тийн ялгал, эсвэл орон байрны туслах нэрсээр (дээр, доор, дотор, гадна) илэрхийлэгдэж болохыг анхаарч, хам сэдвийн дагуу оновчтой буулгах нь чухал юм.
2. Өгүүлбэрийн бүтэц ба үгийн дараалал: SOV-оос SVO-руу шилжих нь
Монгол хэл нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын хувьд хатуу тогтсон SOV (Subject-Object-Verb) буюу Өгүүлэгдэхүүн - Тусагдахүүн - Өгүүлэхүүн гэсэн бүтэцтэй. Өөрөөр хэлбэл, үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог. Харин Финланд хэл нь үндсэндээ SVO (Subject-Verb-Object) буюу Өгүүлэгдэхүүн - Өгүүлэхүүн - Тусагдахүүн гэсэн бүтэцтэй бөгөөд Европын ихэнх хэлтэй ижил дараалалтай байдаг.
Энэхүү синтаксийн ялгаа нь орчуулга хийх явцад өгүүлбэрийн бүтцийг бүрэн өөрчлөн зохион байгуулахыг шаарддаг. Жишээлбэл:
Монгол: Би (Өгүүлэгдэхүүн) ном (Тусагдахүүн) уншиж байна (Өгүүлэхүүн).
Финланд: Minä (Өгүүлэгдэхүүн) luen (Өгүүлэхүүн) kirjaa (Тусагдахүүн).
Финланд хэл нь баялаг тийн ялгалтай тул өгүүлбэрийн үгийн дараалал нь тодорхой хэмжээнд уян хатан, чөлөөтэй байж болдог. Хэрэв Финланд өгүүлбэрт үгийн дарааллыг өөрчилбөл энэ нь ихэвчлэн утгыг өөрчлөх бус, харин логик өргөлт, онцлох санааг илэрхийлдэг. Орчуулагч хүн энэхүү прагматик үүрэг бүхий үгийн дарааллыг Монгол хэлний өгүүлбэрийн логик аялга, туслах сул үгсээр дамжуулан нарийн гаргах хэрэгтэй.
3. Тодорхой ба тодорхойгүй байдал: Артиклгүй хэлнүүдийн зохицол
Англи эсвэл Герман хэлтэй харьцуулахад Монгол, Финланд хэлний нэг давуу тал нь хоёулаа ямар нэгэн артикл (the, a/an) ашигладаггүй явдал юм. Гэвч тодорхой (definite) ба тодорхойгүй (indefinite) байдлыг илэрхийлэх өөрийн гэсэн өвөрмөц аргуудтай.
Финланд хэлэнд үүнийг голчлон Partitive (хэсгийн тийн ялгал) болон Accusative (заах тийн ялгал) хоёрын харьцаагаар зохицуулдаг. Тусагдахүүн нь хэсгийн тийн ялгалаар илэрхийлэгдвэл үйл явц дуусаагүй, эсвэл тодорхойгүй хэмжээг заадаг бол заах тийн ялгал нь үйл явц бүрэн дууссан, тодорхой нэг зүйлийг заадаг. Монгол хэлэнд тодорхой байдлыг заахын тулд тусагдахүүнийг Заах тийн ялгалын нөхцөлөөр (-ыг/-ийг) тодотгож, харин тодорхойгүй бол тийн ялгалын нөхцөлгүй (тэг нөхцөлөөр) орхидог. Жишээ нь:
- "Minä juon kahvia" (Partitive) -> "Би кофе ууж байна" (Тодорхойгүй, уух үйл явц үргэлжилж байна).
- "Minä join kahvin" (Accusative) -> "Би кофег уучихсан" (Тодорхой кофег ууж дуусгасан гэсэн утгатай бөгөөд Монгол хэлэнд заахын тийн ялгал болон үйл үгний төгс хэлбэрээр илэрхийлэгдэнэ).
4. Хүйсийн зааггүй байдал ба төлөөний үгс
Монгол болон Финланд хэлний орчуулгыг хөнгөвчилдөг бас нэгэн chuхал зүйл бол хүйсийн ангилал (gender) байхгүй явдал юм. Гуравдагч этгээдийг заасан төлөөний үг нь эр, эм хүйсийн ялгаагүй ганцхан үгээр илэрхийлэгддэг. Монгол хэлний "тэр" гэдэг үг нь Финланд хэлний "hän" (хүн дээр) эсвэл "se" (юм, үзэгдэл, амьтан дээр, мөн ярианы хэлэнд хүн дээр) гэсэн үгтэй шууд дүйцдэг. Энэ нь орчуулагчийг хүйсийн хамааралтай алдаа гаргахаас бүрэн сэргийлдэг давуу талтай юм.
5. Соёлын нутагшуулалт ба хэлц үгсийн зохицол
Хэл шинжлэлийн бүтцээс гадна орчуулгын хамгийн эмзэг хэсэг нь соёлын контекст байдаг. Монгол соёл нь нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуй, уудам тал нутагтай салшгүй холбоотой бол Финланд соёл нь ой мод, нуур цөөрөм, хойд туйлын уур амьсгал, далай тэнгистэй нягт холбоотой. Энэ нь хэлц үг, зүйр цэцэн үгсэд тод туссан байдаг.
Тухайлбал, Монгол хэлний мал аж ахуйтай холбоотой "морины даваагаар", "биеэ оторлох", "биеэ авах" зэрэг хэллэгүүдийг Финланд хэл рүү шууд орчуулбал ямар ч утгагүй болно. Финланд хэлэнд байгаль, ой мод, цас мөстэй холбоотой хэлцүүд элбэг байдаг. Жишээ нь, Финланд хэлний "oma maa mansikka, muu maa mustikka" (Өөрийн газар гүзээлзгэнэ, хүний газар нэрс) гэсэн зүйр үгийг Монгол хэлний "Хүний нутаг гүйхээр өөрийн нутагт яс өндөлзөх", "Өөрийн гэр орон шиг тухтай газар үгүй" гэсэн утгатай дүйцүүлэн, соёлын хувьд нутагшуулан орчуулах шаардлагатай.
6. Монгол-Финланд орчуулгыг чанартай гүйцэтгэх практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Финланд хэл рүү мэргэжлийн түвшинд орчуулахын тулд дараах практик зөвлөмжүүдийг дагаж мөрдөх хэрэгтэй.
- Үйл үгийн хэлбэршлийг нарийн хянах: Финланд хэлний үйл үг нь цаг хугацаа (одоо, өнгөрсөн, төгссөн өнгөрсөн гэх мэт) болон баймж байдлаас гадна байдлын (aspect) утгыг тусагдахүүний тийн ялгалаар давхар илэрхийлдэг тул өгүүлбэрийн төгсгөлийг маш анхааралтай сонгох хэрэгтэй.
- Угсаатны зүйн толь бичиг ба харьцуулсан судалгаа ашиглах: Хоёр хэлний хоорондох шууд толь бичиг ховор тул Англи эсвэл Орос хэлийг гүүр болгон ашиглах шаардлага гардаг. Гүүр хэл ашиглахдаа утга алдагдахаас сэргийлж, Финланд хэлний тайлбар толийг давхар шалгах хэрэгтэй.
- Нутгийн уугуул хэлтнээр хянуулах (Native Editing): Орчуулгын эцсийн бүтээлийг Финланд хэлний уугуул хэлтэй редактороор хянуулах нь өгүүлбэрийг Финланд хүнд байгалийн мэт сонсголонтой, зөв найруулгатай болгоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэнэ.
- Залгамал хэлний дагавар нөхцөлийн дарааллыг шалгах: Финланд хэлэнд язгуур + дагавар + тийн ялгалын нөхцөл + хамаатуулах нөхцөл + сул үг гэсэн тодорхой дараалал байдаг. Энэ дарааллыг зөрчихгүй байх нь зөв бичих дүрмийн үндэс юм.