Go fetolela mafoko magareng ga dipuo tse di farologaneng gotlhelele ka fa setsong, sebopelong le kago ya thutapuo ke nngwe ya dikgwetlho tse di raraaneng fela thata mo lefatsheng la phetolelo ya dipuo. Setswana, puo ya se-Bantu e e buiwang ke dimilione tsa batho mo Borwa ba Aferika, bogolo jang kwa Botswana le Aferika Borwa, le se-Georgia (se se bidiwang Kartuli ke baagi ba sone), puo ya lelapa la dipuo tsa kwa Caucasus, ke dipuo tse di nang le diphapang tse di kgolo. Phapang eno ga e felele fela mo mokwalong le medumong, mme e tsenelela le mo kagong ya dipolelo, thutapuo, le ka fa batho ba dipuo tseno ba tlhaloganyang lefatshe ka teng. Kwantle ga go baakanyetsa diphoso tseno, phetolelo e ka nna ya latlhegelwa ke bokao jo bo botlhokwa kgotsa ya tlhakatlhanya molaetsa o o tlhokang go fetisiwa.
Kaelopele ya Dipuo tseno tse Pedi: Ditlholego le Phapang ya Thutapuo
Gore re kgone go dira phetolelo e e nonofileng, re tshwanetse go tlhaloganya gore Setswana le se-Georgia di tswa mo malapeng a a farologaneng gotlhelele a dipuo. Setswana ke puo e e ikaegileng ka ditsela tsa go kgobokanya mafoko ka ditlhopha tsa maina (noun classes) tse di laolang tumalano ya mafoko otlhe mo polelong. E na le ditshegetso tsa tumalano ya marina le madiri e e kgonang go fetola tsela e mafoko a amanang ka teng mo pegong. Ka fa letlhakoreng le lengwe, se-Georgia ke puo e e raraaneng ya lelapa la dipuo tsa Kartvelian, e e sa amaneng gotlhelele le dipuo tsa se-Bantu kgotsa tsa se-Indo-European. Puo eno e na le mokwalo o o kgethegileng wa "Mkhedruli" o o nang le ditlhaka tse di sa tshwaneng le mekwalo e e dirisiwang mo Setswaneng. Seno se raya gore mo fetoleling ya ntlha, mofetoleli o tshwanetse go nna le bokgoni jo bo tseneletseng jwa go kwala le go bala mekwalo eno ka bobedi ntle le go tlhakanela ditlhaka.
Dintlha Tse di Raraaneng tsa Thutapuo le Kago ya Mafoko
Phapang ya thutapuo magareng ga Setswana le se-Georgia ke e e raraaneng fela thata, mme e tlhoka kelello le maitemogelo a a tseneletseng a mofetoleli. Dingwe tsa dintlha tse di tlhokang tlhokomelo e e faphegileng di akaretsa tse di latelang:
Kago ya Sediri-Tiragatso-Sedirwa (SVO) le Kago ya se-Georgia
Mo Setswaneng, kago ya polelo e a tlhamalala gantsi e latela thulaganyo ya Sediri-Tiragatso-Sedirwa (SVO - Subject-Verb-Object). Ka sekai, fa re re: "Molemi o lema tshimo", re latela thulaganyo eno ka tlhamalalo. Le fa go ntse jalo, mo puong ya se-Georgia, kago ya polelo ga e a bofelwa mo thulaganyong e le nngwe (free word order). Le mororo thulaganyo ya SVO e dirisiwa, thulaganyo ya SOV (Subject-Object-Verb) le yone e dirisiwa thata go ya ka gore go gatelelwa ntlha efe mo polelong. Mofetoleli o tshwanetse go itse ka fa a ka fetolang ka teng thulaganyo eno mo se-Georgia gore polelo e utlwale e le ya tlholego mme e sa fetole bokao jo bo tlhokwang ke mmoki kgotsa mokwadi wa Setswana.
Karolo ya Ditlhopha tsa Maina (Noun Classes) le Dikase (Cases)
Setswana se ikaegile ka thulaganyo e e humileng ya ditlhopha tsa maina tse di fetang lesome le borataro (go tloga ka setlhopha sa ntlha sa batho go ya go ditlhopha tsa dilo, dinako le mafelo). Ditlhopha tseno di na le marang a a rileng a thutapuo a a laolang tumalano ya madiri le matlhalosi. Mo se-Georgia, thulaganyo eno ga e yo. Se-Georgia ga se na ditlhopha tsa maina mme se na le thulaganyo e e raraaneng ya dikase tse supa (grammatical cases). Dikase tseno di akaretsa nominative, ergative, dative, genitive, instrumental, adverbial, le vocative. Bokao jo bo tlhagelelang ka thulaganyo ya ditlhopha tsa maina tsa Setswana bo tshwanetse go fetolelwa ka go dirisa bofelo jo bo maleba jwa maina a se-Georgia (declension). Seno se tlhoka botswerere jo bo faphegileng ka gonne go tlhopha kase e e sa siamang go ka fetola gotlhelele gore ke mang yo o dirang tiragalo le gore e direlwa mang.
Ditlhaelo tsa Setso le Tiriso ya Ditshwantsho tsa Puo
Puo nngwe le nngwe ke seipone sa setso le ditso tsa batho ba ba e buang. Setswana se humile ka diane, maele, le ditshwantsho tsa puo tse di amanang thata le botshelo jwa selegae, ditiro tsa temothuo, le dikgomo tse e leng letlotlo la Batswana. Ka sekai, seane jaaka "Lore lo ojwa lo sa le metsi" se na le bokao jo bo tseneletseng jo bo sa kgoneng go fetolelwa ka tlhamalalo go ya go se-Georgia ntle le go latlhegelwa ka bokao jo bo maleba. Fa o se fetolela ka tlhamalalo ya mafoko fela, se ka nna sa se ke sa utlwala gotlhelele mo go moagi wa kwa Georgia.
Mo puong ya se-Georgia, le bone ba na le diane le maele a bone a a tswang mo ditsong tsa bone tsa dithaba, merara, le ditiro tsa bone tsa bogologolo tsa histori ya bone e e telele. Go fetolela maele a Setswana go ya go se-Georgia go tlhoka gore mofetoleli a se ka a fetolela mafoko ka go latelana (literal translation), mme a fapoletse bokao jo bo tseneletseng (transcreation) ka go batla seane kgotsa setshwantsho sa puo sa se-Georgia se se nang le bokao jo bo tshwanang kgotsa bo bo lekanang le jwa Setswana. Seno se netefatsa gore mmadi wa se-Georgia o utlwa botlhokwa le bokao jo bo tshwanang le jo mmadi wa Setswana a bo utlwang.
Kgethego ya Modumo le Ditumano tsa Segalo
Ntlha e nngwe e e sa tshwanelang go tlhokomologiwa ke medumo le ditumano tsa segalo (phonetics le tone). Setswana se na le medumo ya segalo (tonal aspects) e e ka fetolang bokao jwa lefoko fa le bitswa ka tsela e e farologaneng, le fa ditlhaka di tshwana. Gape se na le medumo e e kgethegileng jaaka ditumano tsa dinko le ditlhakantswiki tse di tseneletseng. Se-Georgia sona se itsege ka go nna le medumo e e bokete ya ditlhakantswiki tse di latelanang (consonant clusters) ntle le ditumano tsa medumopuo. Fa go fetolewlwa maina a batho, mafelo kgotsa ditiragalo tsa setso go tswa mo Setswaneng go ya go se-Georgia, go tshwanetse ga dirisiwa ditsela tsa go kwala ditlhaka tse di emelang medumo e e gaufi thata (transliteration) gore maina ao a se ka a fetoga a bo a nna thata go bitswa ke baagi ba kwa Georgia.
Dikgato Tse di Botlhokwa go Netefatsa Phetolelo e e Fapahegileng
Gore phetolelo e atlege ebile e nne ya maemo a a kwa godimo a a ka amogelwang mo mebarakeng ya boditšhabatšhaba, mofetoleli o tshwanetse go latela dikgato tse di rulaganyesitweng sentle:
- Go Sekaseka Temana ya Tshimologo (Source Text Analysis): Mofetoleli o tshwanetse go bala temana ya Setswana ka makgetlo a a farologaneng go tlhaloganya molaetsa o o tlhagisiwang, modumo wa lentswe (tone), le bokao jo bo fitlhegileng bo bo sa buiweng ka go tlhamalala.
- Go Fetolela ka Ditlhopha tsa Mafoko (Chunking): Go kgaoganya temana ka dintlha tse di utlwalang e le gore kago ya thutapuo ya se-Georgia e kgone go baakanngwa sentle ntle le go senya bokao jwa dipolelo.
- Thulaganyo ya Dikase tsa se-Georgia (Applying Case Rules): Go netefatsa gore maina a Setswana a fetolelwa sentle go ya ka dikase tse di maleba tsa se-Georgia, segolobogolo kase ya "ergative" e e dirisiwang thata mo madiring a a fetang (transitive verbs) mo dinakong tse di fetileng.
- Tshekatsheko ya Setso (Cultural Editing): Go sekaseka gape temana e e fetoletsweng go netefatsa gore ga go na mafoko a a ka kgopisang kgotsa a a sa tlhaloganyesegeng sentle mo setsong sa se-Georgia.
- Katiso ya go bala gape (Proofreading): Go bala temana ya se-Georgia e le gore go bonwe gore a e elela sentle jaaka e kete e kwadilwe ke motho yo o e antseng a le koo go tloga tshimologong.
Maele a go Katisa Ditoloki le go Dirisa Didirisiwa tsa Sejalo
Mo nakong eno ya thekenoloji, badiri ba phetolelo ba ka dirisa didirisiwa tsa sejalo (translation technology) jaaka didirisiwa tsa CAT (Computer-Assisted Translation) le didirisiwa tsa tlhaloganyo ya maitirelo (Artificial Intelligence). Le fa go ntse jalo, ka ntlha ya phapang e kgolo ya thutapuo magareng ga Setswana le se-Georgia, didirisiwa tseno gantsi di dira diphoso tse di amanang le go sa tlhaloganye ditlhopha tsa maina tsa Setswana le go tlhaela ga ditshwantsho tsa puo. Ka jalo, mofetoleli o tshwanetse go dirisa didirisiwa tseno fela jaaka thulaganyo ya tshimologo mme phetolelo ya bofelo e tshwanetse go sekasekwa ka kelotlhoko e e tseneletseng ke motho yo o itseng dipuo tseno ka bobedi ka botlalo, e le gore go ntshiwe tiro e e nang le boleng, e e nepileng, e bile e tlotla dipuo ka bobedi.