שלוס-ווערטער: איבערזעצונג פֿון ייִדיש, קאַזאַכיש גראַמאַטיק, לינגוויסטיק, זאַצפּלאַן, קולטורעלע אַדאַפּטאַציע, שפּראַך-בריקן, טורקישע שפּראַכן, גערמאַנישע שפּראַכן
אַרײַנפֿיר אין דער לינגוויסטישער באַגעגעניש
די אַרבעט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש — אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען — אויף קאַזאַכיש, אַ טורקישע שפּראַך וואָס ווערט גערעדט אין צענטראַל-אַזיע, שטעלט מיט זיך פֿאָר איינע פֿון די אינטערעסאַנטסטע און שווערסטע אַרויספֿאָדערונגען אין דער וועלט פֿון לינגוויסטיק. די צוויי שפּראַכן געהערן צו פֿאַרשידענע שפּראַך-משפּחות און פֿאַרמאָגן גאָר אַנדערע גראַמאַטישע, סינטאַקטישע און קולטורעלע סטרוקטורן. כּדי צו שאַפֿן אַ פּינקטלעכע און פֿליסיקע איבערזעצונג, מוז דער איבערזעצער פֿאַרשטיין ניט נאָר די ווערטער גופֿא, נאָר אויך די פֿילאָסאָפֿיע און דעם קאָנטעקסט הינטער יעדער פֿראַזע. די דאָזיקע אַנאַליז קוקט אויף די פֿונדאַמענטאַלע גראַמאַטישע און סעמאַנטישע חילוקים צווישן די צוויי שפּראַכן און גיט פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער.
דער סינטאַקטישער קאַמף: פֿון V2 צו SOV
איינער פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע אונטערשיידן צווישן ייִדיש און קאַזאַכיש ליגט אין דער אָרדענונג פֿון די ווערטער אין אַ זאַץ (זאַצפּלאַן). ייִדיש פֿאָלגט די אַזוי-גערופֿענע V2-רעגל (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דער קאָניוגירטער ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין דעם הויפּטזאַץ. למשל: "נעכטן האָט דער בחור געלייענט אַ בוך." דער ווערב "האָט" געפֿינט זיך אויפֿן צווייטן אָרט, טראָץ דעם וואָס דער זאַץ הויבט זיך אָן מיט אַן אַדווערב.
אין קאַנטראַסט צו דעם, איז קאַזאַכיש אַ קלאַסישע SOV-שפּראַך (Subject-Object-Verb). דאָס מיינט אַז דער ווערב קומט תּמיד ביים סוף פֿונעם זאַץ. אויב מיר וואָלטן איבערגעזעצט דעם אויבערשטן זאַץ אויף קאַזאַכיש לויט דער ייִדישער סטרוקטור, וואָלט עס געווען גאָר אומפֿאַרשטענדלעך פֿאַר אַ קאַזאַכישן לייענער. דער איבערזעצער מוז אָנהייבן מיטן סוביעקט, דערנאָך שטעלן דעם אָביעקט און אַלע אַנדערע זאַצטיילן, און ערשט צום סוף צולייגן דעם ווערב מיט די ריכטיקע סופֿיקסן. דאָס פֿאָדערט אַ פֿולשטענדיקע גײַסטיקע רעקאָנסטרוקציע פֿונעם זאַץ בעת דעם איבערזעצונג-פּראָצעס.
דערצו, ווען עס קומט צו אונטערגעאָרדנטע זאַצן (subordinate clauses), ווערט די שוועריקייט נאָך גרעסער. אין ייִדיש זענען פֿאַראַן רעלאַטיווע זאַצן וואָס הויבן זיך אָן מיט ווערטער ווי "וואָס" אָדער "וועלכער". למשל: "דער מענטש וואָס איז געגאַנגען אין קראָם". אין קאַזאַכיש עקזיסטירט ניט אַזאַ מין קאָנסטרוקציע. אַנשטאָט דעם, ניצט מען פּאַרטיסיפּן (בייווערטער) וואָס מאַכן דעם גאַנצן רעלאַטיוון זאַץ פֿאַר אַן אַדיעקטיוו פֿאַר דעם נאָמען. די קאַזאַכישע אָרקעסטראַציע וואָלט געווען ענלעך צו: "אין-קראָם-געגאַנגענער מענטש" (dükenge barğan adam). דאָס ענדערט די גאַנצע לאָגיק פֿון ווי אַזוי מען בויט אַ געדאַנק, און דער איבערזעצער מוז זײַן קאָנצענטרירט ניט צו פֿאַרלירן די צײַט-באַציִונגען און די סוביעקט-אָביעקט פֿאַרבינדונגען.
אַגלוטינאַציע קעגן פֿלעקסיע: די מאָרפֿאָלאָגישע אַרויספֿאָדערונג
ייִדיש איז אַן אינפֿלעקטידע (פֿלעקטירנדיקע) שפּראַך, וואָס ניצט פּרעפּאָזיציעס (ווי "אין", "אויף", "מיט") און אַרטיקלען ("דער", "די", "דאָס") צו ווײַזן די באַציִונגען צווישן ווערטער. קאַזאַכיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַן אַגלוטינירנדיקע שפּראַך. דאָס מיינט אַז זי פֿאַרמאָגט ניט קיין אַרטיקלען אָדער פּרעפּאָזיציעס אין דעם אייראָפּעיִשן זינען. אַנשטאָט דעם, ווערן סופֿיקסן צוגעקלעפּט צו דעם וואָרצל פֿונעם וואָרט, כּדי אויסצודריקן פֿאַלן (קאַסוסן), באַשטימטקייט, אייגנס פֿאַרהעלטענישן און צײַטן.
אין קאַזאַכיש קענען סופֿיקסן צוגעלייגט ווערן איינער נאָכן צווייטן אין אַ לאַנגן קייטל. למשל, דאָס וואָרט "בּעטשענענדער סטרוקטורן" קען האָבן פֿאַרשידענע סופֿיקסן פֿאַר מערצאָל און קאַסוסן. נעמען מיר די פֿראַזע "אין אונדזערע באַשלוסן" — אין קאַזאַכיש ווערט דאָס אויסגעדריקט דורך איין איינציק וואָרט: "шешімдерімизде" (sheshim-der-imiz-de), וואָס באַשטייט פֿון דעם וואָרצל "шешім" (באַשלוס), צוגעגעבן דער סופֿיקס פֿאַר מערצאָל "-дер", דערנאָך דער פּאָסעסיוו סופֿיקס פֿאַר "אונדזער" "-іміז", און צום סוף דער לאָקאַטיוו סופֿיקס "-де" וואָס באַדײַט "אין". פֿאַר אַ ייִדישן איבערזעצער איז דאָס איבערזעצן פֿון באַזונדערע ווערטער צו איין לאַנג קאַזאַכיש וואָרט אַ קונסט וואָס פֿאָדערט קלאָרע מאָרפֿאָלאָגישע וויסנשאַפֿט.
דערצו מוז מען פֿאַרשטיין די גרויסע רעגל פֿון קאַזאַכישער פֿאָנעטיק: סינגאַרמאָניזם (וואָקאַל-האַרמאָניע). די סופֿיקסן ענדערן זייערע וואָקאַלן לויט דעם צי דער וואָרצל פֿונעם וואָרט פֿאַרמאָגט פֿאָדערשטע (ווייכע) אָדער הינטערשטע (האַרטע) וואָקאַלן. פֿאַר אַן איבערזעצער וואָס קומט פֿון אַ גערמאַנישער סבֿיבֿה ווי ייִדיש, וווּ אַזאַ סיסטעם עקזיסטירט ניט, קען דאָס גורם זײַן גראַמאַטישע טעותן אויב מען פֿאָלגט עס ניט מיט גרויס פּינקטלעכקייט.
בײַם איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף קאַזאַכיש מוז מען גוט אכטונג געבן אויף די פֿאָלגנדיקע פּונקטן:
- קאַסוס-סיסטעם: קאַזאַכיש פֿאַרמאָגט זיבן קאַסוסן. די ייִדישע פּרעפּאָזיציעס מוזן ווערן איבערגעזעצט אין די קאָראַספּאָנדירנדיקע קאַסוס-סופֿיקסן אויפֿן קאַזאַכישן נאָמען.
- ניט-עקזיסטענץ פֿון מין (Gender): אין ייִדיש זענען דאָ דריי מינים (זכר, נקבה, נייטראַל), וואָס באַשטימען די פֿאָרעם פֿונעם אַרטיקל און פֿונעם אַדיעקטיוו. קאַזאַכיש פֿאַרמאָגט גאָר ניט קיין גראַמאַטישן מין. דאָס מאַכט די איבערזעצונג גרינגער אין דעם פּונקט, אָבער עס קען אויך פֿאַרלוירן גיין סובטילע רעפֿערענצן צו דזשענדער וואָס זענען וויכטיק אין ליטעראַרישע טעקסטן.
דער קולטורעלער און לעקסיקאַלער אונטערשייד: לשון-קודש קעגן אַראַביש-פּערסישע השפּעות
אַ באַזונדערע שוועריקייט ליגט אין דעם קולטורעלן אינהאַלט פֿון די שפּראַכן. ייִדיש איז דורכגעדרונגען מיט ווערטער פֿון לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש), וואָס זענען פֿאַרבונדן מיט ייִדישע טראַדיציעס, רעליגיע און לעבנסשטייגער. ווערטער ווי "מצוה", "ייִשובֿ", "דאגה" אָדער "שכינה" האָבן ניט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין דער קאַזאַכישער שפּראַך.
אין דער זעלביקער צײַט, פֿאַרמאָגט קאַזאַכיש אַ רײַכן שיכט פֿון אַראַבישע און פּערסישע לײַהווערטער, וואָס זענען אַרײַנגעקומען דורך דער איסלאַמישער קולטור, ווי אויך רוסישע ווערטער פֿאַר מאָדערנע באַגריפֿן. למשל, דאָס קאַזאַכישע וואָרט פֿאַר נשמה איז "жан" (zhán, פֿון פּערסיש) אָדער "рух" (ruh, פֿון אַראַביש). ווען מען זעצט איבער אַ ייִדישן טעקסט מיט אַ רעליגיעזן אָדער רוחניותדיקן אינהאַלט, קען דער איבערזעצער מאַכן אַ קשר צווישן די צוויי קולטורעלע וועלטן דורך ניצן די רעליגיעז-פֿילאָסאָפֿישע טערמינען פֿון קאַזאַכיש, אָבער ער מוז אויך אכטונג געבן ניט צו מאַכן דעם ייִדישן טעקסט אויסזען ווי אַ מוסולמענישן טעקסט, סיידן דער קאָנטעקסט פֿאָדערט עס פֿאַר אַדאַפּטאַציע.
אַן ערשטקלאַסיקער איבערזעצער דאַרף ניצן פֿאַרשידענע סטראַטעגיעס צו איבערזעצן קולטור-ספּעציפֿישע באַגריפֿן:
- דעסקריפּטיווע איבערזעצונג: דערקלערן דעם באַגריף מיט אַ פּאָר ווערטער אַנשטאָט איין וואָרט. למשל, איבערזעצונג פֿון "שבת" ווי "ייִדישער שאַבאַט" אָדער "ייִדישער קדוש-רוטאָג".
- לעקסיקאַלע אַנאַלאָגיעס: ניצן באַגריפֿן פֿון דער קאַזאַכישער טראַדיציע וואָס האָבן אַן ענלעכן סאָציאַלן אָדער מאָראַלישן ווערט, כאָטש מען מוז זײַן אָפּגעהיט ניט צו פֿאַרפֿרעמדן דעם אָריגינעלן קאָנטעקסט.
- טראַנסליטעראַציע מיט אַ פֿוסנאָטע: האַלטן דאָס אָריגינעלע ייִדישע וואָרט אין קאַזאַכישע אותיות און צוגעבן אַ קורצע דערקלערונג פֿאַרן לייענער.
אידיאָמען און מעטאַפֿאָרן: די נשמה פֿון די שפּראַכן
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע טיפֿע און אָפֿט מאָל הומאָריסטישע אידיאָמען. אויסדרוקן ווי "מאַכן קאַשע פֿון עפּעס" אָדער "שרײַבן נאָך דער סדרה" קענען ניט איבערגעזעצט ווערן וואָרט-בײַ-וואָרט. קאַזאַכיש האָט אויך אַ גאָר רײַע אידיאָמאַטישע וועלט, וואָס איז שטאַרק משפּיע פֿון דעם נאָמאַדישן לעבנסשטייגער און פֿון דער נאַטור (ספּעציעל באַציִונגען מיט פֿערד און די סטעפּעס).
לאָמיר נעמען ווי אַ משל דעם ייִדישן אויסדרוק "ווײַזן וווּ דער פּעפּער וואַקסט" (צו באַשטראָפֿן אָדער אָנווײַזן אַ סטראַשונג). אויב מיר וועלן דאָס איבערזעצן אויף קאַזאַכיש וואָרט-בײַ-וואָרט, וועט קיין קאַזאַכער ניט פֿאַרשטיין וואָס פּעפּער האָט צו טאָן מיט דער סיטואַציע. אין קאַזאַכיש זענען פֿאַראַן אייגענע מעטאַפֿאָרן פֿאַר כּעס אָדער סטראַשונגען, אָפֿט מאָל פֿאַרבונדן מיט לעבנסשטייגער און נאַטור. דער קונסט פֿונעם איבערזעצער ליגט אין געפֿינען דעם גענויעם קאַזאַכישן עקוויוואַלענט וואָס וועט אַרויסרופֿן די זעלבע אָפּרופֿונג בײַם לייענער.
אַזוי אויך מיט אויסדרוקן ווי "ער האָט זיך געלאָזט אין די וועג אַרײַן" אָדער "עס גייט מיר אין לעבן". דער איבערזעצער מוז אָפּשאַצן צי די מעטאַפֿאָר איז וויכטיק פֿאַרן ליטעראַרישן קאָנטעקסט, אָדער צי עס איז בעסער צו פֿאַרבײַטן זי מיט אַ מער דירעקטן סינאָנים אויף קאַזאַכיש כּדי צו פֿאַרמײַדן אומפֿאַרשטענדלעכקייט.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
כּדי צו פֿאַרזיכערן אַן איבערזעצונג פֿון הויכער קוואַליטעט, זֹאלן איבערזעצער פֿאָלגן די פֿאָלגנדיקע רעקֹאָמענדאַציעס:
- אַנאַליזירן דעם רעגיסטער פֿונעם אָריגינאַל: צי איז דער ייִדישער טעקסט געשריבן אין אַ הויך-ליטעראַרישן סטיל (ווי בײַ שלום אַש אָדער י. ל. פּרץ) אָדער אין אַ פּשוטן גערעדטן ייִדיש? קאַזאַכיש פֿאַרמאָגט אויך פֿאַרשידענע רעגיסטערס, און מען מוז צופּאַסן דעם סטיל פֿונעם איבערגעזעצטן טעקסט צום אָריגינאַל.
- דער אָרט פֿון פּאָסטפּאָזיציעס: געדענקט אַז קאַזאַכיש ניצט פּאָסטפּאָזיציעס (ווערטער וואָס קומען נאָך דעם נאָמען) אָנשטאָט פּרעפּאָזיציעס. דאָס ענדערט דעם גאַנצן פֿלוס פֿונעם זאַץ.
- קאָנטראָלירן די צײַטן פֿון די ווערבן: ייִדיש ניצט אַ מער גערמאַנישע צײַט-סיסטעם (פֿרגאַנגענהייט, קעגנוואַרט, צוקונפֿט), בשעת קאַזאַכיש פֿאַרמאָגט סובטילע צײַט-פֿאָרעמס וואָס ווײַזן אָן צי אַן אַקציע איז געשען באַשטימט אָדער עס איז נאָר אַ באַריכט פֿון אַ צווייטן מענטש (עווידענשאַליטי / indirect evidence). ניצן די ריכטיקע ווערב-פֿאָרעמס איז קריטיש פֿאַר דער קלעריטי פֿונעם קאַזאַכישן טעקסט.
- דער איבערגאַנג פֿון אַלפֿאַבעטן: ייִדיש ניצט דעם העברעיִשן אַלפֿאַבעט, בשעת קאַזאַכיש ניצט דעם קירילישן אַלפֿאַבעט (מיט ספּעציעלע אותיות פֿאַר טורקישע קלאַנגען), כאָטש עס גייט איצט דורך אַ פּראָצעס פֿון איבערגאַנג צו לאַטיינישע אותיות. דער איבערזעצער מוז זײַן קאָמפּעטענט אין דעם פּינקטלעכן אויסלייג פֿון די נעמען און טערמינען.
באַקומען די ריכטיקע באַלאַנס אין איבערזעצונג
סוף-כּל-סוף, די גרעסטע קונסט פֿון איבערזעצן ליגט אין האַלטן דעם באַלאַנס צווישן געטרײַשאַפֿט צום אָריגינאַל און פֿליסיקייט אין דער ציל-שפּראַך. ווען מען זעצט איבער פֿון ייִדיש אויף קאַזאַכיש, מוז מען פֿאַרמײַדן די נטייה צו מאַכן אַ קאַלקע-איבערזעצונג (calque). דאָס הייסט, מען טאָר ניט איבערזעצן די ייִדישע גראַמאַטישע קאָנסטרוקציעס אויף קאַזאַכישער ערד, ווײַל דאָס וועט מאַכן דעם קאַזאַכישן לייענער פֿילן אַז דער טעקסט איז פרעמד און קינסטלעך. דער איבערזעצער דאַרף קודם טיף אײַנזאַפּן דעם ייִדישן געדאַנק, אים פֿולשטענדיק צענעמען אויף זײַנע באַשטאַנדטיילן, און דערנאָך אים ווידער אויפֿבויען אין קאַזאַכיש לויט די נאַטירלעכע געזעצן פֿון דער דאָזיקער צענטראַל-אַזיאַטישער שפּראַך.
סך-הכּל און צוקונפֿטדיקע פּערספּעקטיוון
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף קאַזאַכיש איז פֿיל מער ווי בלויז טוישן ווערטער פֿון איין שפּראַך אויף אַן אַנדערער; עס איז אַן עכטער דיִאַלאָג און אַ בריק צווישן צוויי איבערבליקן פֿון דער וועלט און צוויי רײַכע קולטורעלע ירושות. דורך פֿאַרשטיין די טיפֿע סינטאַקטישע פֿאַרשידנשאַפֿטן, די מאָרפֿאָלאָגישע אייגנשאַפֿטן פֿון קאַזאַכיש, און די ייִדישע קולטור-ספּעציפֿישע באַגריפֿן, קענען איבערזעצער שאַפֿן אַן אַרבעט וואָס רעספּעקטירט די נשמה פֿון ביידע שפּראַכן און ברענגט די צוויי קולטורן נעענטער צוזאַמען.