מאַקראָ-לינגוויסטישער איבערבליק: צוויי פֿאַרשיידענע וועלטן
די לינגוויסטישע בריק צווישן ייִדיש, אַן אייראָפּעיִש-גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען, און סאָטאָ (סעסאָטאָ), אַ באַנטו-שפּראַך וואָס געהערט צו דער סאָטאָ-צוואַנאַ גרופּע פֿון דרום-אַפֿריקע און לעסאָטאָ, איז איינע פֿון די מערסט קאָמפּליצירטע און פֿאַססינירנדע פּראָפֿעסיאָנעלע אַרויספֿאָדערנונגען אין דער מאָדערנער איבערזעצונג-קונסט. ייִדיש און סאָטאָ האָבן זיך ענטוויקלט אין אינגאַנצן פֿאַרשיידענע געאָגראַפֿישע און היסטאָרישע ספֿערעס. בשעת ייִדיש טראָגט אין זיך דעם גייסט פֿון דעם מיזרח-אייראָפּעיִשן ייִדנטום מיט רעליגיעזע און אינטעלעקטואַלע שיכטן, איז סאָטאָ אַ שפּראַך וואָס דריקן אויס די קאָלעקטיווע חכמה, די לאַנדשאַפֿט און די טראַדיציעס פֿון די סאָטאָ-מענטשן. אונטערנעמען אַן איבערזעצונג-פּראָיעקט צווישן די צוויי שפּראַכן פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער ניט בלויז אַ גרויסע פֿליסיקייט אין ביידע שפּראַכן, נאָר אויך אַ ספּעציפֿישע סענסיטיוויטעט צו זייערע סטרוקטורעלע און קולטורעלע אייגנשאַפֿטן.
די סינטאַקטישע סטרוקטור: די קאָנפֿראָנטאַציע צווישן V2 און SVO
איינע פֿון די הויפּט-אַרויספֿאָדערנונגען פֿאַר יעדן לינגוויסט וואָס אַרבעט מיט דעם פּאָר ייִדיש-סאָטאָ איז די פֿונדאַמענטאַלע דיפֿערענץ אין דעם זאַץ-געבוי. ייִדיש געהערט צו די V2 שפּראַכן (Verb-Second), וווּ דאָס געבויטע ווערב מוז קאַטעגאָריש פֿאַרנעמען דעם צווייטן אָרט אינעם הויפּטזאַץ. דאָס מיינט אַז אויב אַ זאַץ הייבט זיך אָן מיט אַן אַדווערביאַלער פֿראַזע, מוז דער סוביעקט זיך רוקן נאָך דעם ווערב (למשל: "הײַנט לייענען מיר דעם טעקסט"). דאָס גיט ייִדיש אַ גרויסע סינטאַקטישע פֿלעקסיביליטעט, וווּ מען קען אונטערשטרייכן פֿאַרשיידענע טיילן פֿונעם זאַץ אָן ענדערן דעם גראַמאַטישן קאָנטעקסט.
אין קעגנזאַץ צו דעם, פֿאָלגט סאָטאָ אַ שטרענגערע סיסטעם פֿון SVO (Subject-Verb-Object). אין סאָטאָ קען דאָס ווערב ניט פֿאַרנעמען דאָס צווייטע אָרט אויב דער סוביעקט ווערט אַרויסגעשטופּט. פֿאַר אַן איבערזעצער מיינט דאָס, אַז מען מוז פֿולשטענדיק רעקאָנסטרוקטירן דעם טראַנספֿאָרמאַציע-פּראָצעס פֿון די זאַצן. אויב מען פּרוּווט איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט, וועט דער סאָטאָ-טעקסט קלינגען אומנאַטירלעך, און מאַכן שווער דעם פֿאַרשטאַנד פֿאַר דעם געבוירענעם רעדנער. דער שליסל צו אַן ערפֿאָלגרײַכער סינטאַקטישער טראַנספֿאָרמאַציע איז צו פֿאַרשטיין די לאָגישע באַציִונג צווישן דעם סוביעקט און דעם אָביעקט, און איבערשרייבן דעם זאַץ לויט די שטרענגע רעגולירן פֿון דער סאָטאָ-סינטאַקס.
נאָמינאַלע קלאַסן אין סאָטאָ קעגן דעם ייִדישן גראַמאַטישן מין
די מאָרפֿאָלאָגישע סיסטעמען פֿון ביידע שפּראַכן ווײַזן אַן אַנדער גרויסן קאָנטראַסט. ייִדיש נוצט אַ סיסטעם פֿון גראַמאַטישן מין (זכר, נקבה און נייטראַל), וואָס ווערט באַשטימט דורך די אַרטיקלען (דער, די, דאָס) און די קאַסוס-ענדונגען (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו). יעדער סובסטאַנטיוו איז פֿאַרבונדן מיט זיין גראַמאַטישן מין, און די אַדזשעקטיוון מוזן זיך צופּאַסן צו אים לויט די גראַמאַטישע כּללים.
סאָטאָ פֿאַרמאָגט ניט קיין גראַמאַטישע מינים אין דעם אייראָפּעיִשן זינען. אַנשטאָט דעם, נוצט די שפּראַך אַ העכסט קאָמפּליצירטע סיסטעם פֿון סובסטאַנטיוו-קלאַסן (noun classes). די דאָזיקע סיסטעם קלאַסיפֿיצירט יעדער וואָרט לויט פֿאַרשיידענע סעמאַנטישע גרופּעס (מענטשן, חיות, געצייג, אַבסטראַקטע באַגריפֿן, אאז"וו) מיט ספּעציפֿישע פּרעפֿיקסן. יעדער קלאַס דיקטירט די גאַנצע צושטימונג (concord) פֿון די ווערבן און אַדזשעקטיוון אינעם זאַץ. למשל, סובסטאַנטיוון וואָס געהערן צו דעם קלאַס פֿון מענטשן (מיט דעם פּרעפֿיקס "mo-" אין יחיד און "ba-" אין רבים) מוזן האָבן אַ ספּעציפֿישע פֿאַרבינדונג מיט די ווערבן. דאָס מיינט אַז דער איבערזעצער מוז אָפּשאַפֿן די ייִדישע קאַסוס-טראַכטונג און זיך קאָנצענטרירן אויף דעם ריכטיקן באַנטו-קלאַס כּדי צו שאַפֿן גראַמאַטיש-ריכטיקע סאָטאָ-זאַצן.
אַגלוטינאַציע קעגן פֿלעקסיע: מאָרפֿאָלאָגישע אינטעגראַציע
ייִדיש איז אַ פֿלעקטישע שפּראַך, אָבער זי ניצט אויך פֿילע אַנאַליטישע קאָנסטרוקציעס (ווי צייטן וואָס ווערן געבויט מיט הילף-ווערבן ווי "האָבן" אָדער "זיין"). אין קעגנזאַץ צו דעם, איז סאָטאָ אַן אַגלוטינירנדיקע שפּראַך. דאָס מיינט אַז די גראַמאַטישע באַציִונגען, צייטן, סוביעקטן און אָביעקטן ווערן אויסגעדריקט דורך צוקלעפּן פֿאַרשיידענע מאָרפֿעמען (פּרעפֿיקסן, אינפֿיקסן און סופֿיקסן) צום וואָרצל פֿונעם ווערב. איין איינציק וואָרט אין סאָטאָ קען אָפֿט מאָל איבערגעבן אַ גאַנצן געדאַנק פֿאַר וועלכן ייִדיש וואָלט געדאַרפֿט אַ גאַנצע פֿראַזע מיט פֿיר אָדער פֿינף ווערטער.
דער לינגוויסט מוז דעריבער פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו צעטיילן די פֿונקציאָנעלע טיילן פֿון דעם ייִדישן זאַץ און זיי קאָנדענסירן אין די ריכטיקע מאָרפֿאָלאָגישע קייטן אין סאָטאָ. דאָס פֿאָדערט אַן אויסגעצייכנטע קענטשאַפֿט פֿון די סאָטאָ-ווערב-וואָרצלען און די מעטאָדן פֿון ווערב-פֿאַרבינדונג (verb conjugation). דער איבערזעצער מוז זיין זייער גענוי כּדי צו פֿאַרמײַדן סעמאַנטישע פֿעלערן וואָס קענען גרינג פּאַסירן דורך אַ פֿאַלשן פּרעפֿיקס אָדער אינפֿיקס.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און די אַרויספֿאָדערנונג פֿון לשון-קודש
די ייִדישע שפּראַך איז היסטאָריש אינטעגרירט מיט דעם העברעיִש-אַראַמישן שיכט, באַקאַנט ווי "לשון-קודש". ווערטער ווי "ייִחוס", "צדקה", "חוצפּה", "נעבעך" אָדער "נשמה" טראָגן אין זיך הונדערטער יאָרן פֿון רעליגיעזער, סאָציאַלער און פֿילאָסאָפֿישער געשיכטע. די דאָזיקע באַגריפֿן האָבן ניט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין דער סאָטאָ-שפּראַך, וואָס איז געוואַקסן אין אַ גאָר אַנדער רוחניותדיקן און געזעלשאַפֿטלעכן קאָנטעקסט. איבערזעצן די ווערטער פֿאָדערט אַ ספּעציעלע קולטורעלע אַדאַפּטאַציע. דער איבערזעצער מוז קלײַבן צווישן צוויי הויפּט-וועגן: דעסקריפּטיווע איבערזעצונג (באַשרייבן דעם באַגריף לויט זיין פֿונקציע) אָדער דינאַמישע עקוויוואַלענץ (געפֿינען אַ באַגריף אין סאָטאָ וואָס שפּילט אַן ענלעכע סאָציאַלע אָדער מאָראַלישע ראָלע).
צום ביישפּיל, דאָס וואָרט "צדקה" איז ניט בלויז "מאַטעריעלע הילף" (charity), נאָר עס פֿאַרבינדט יוסטיץ און מאָראַלישע פֿליכט. אין סאָטאָ קען מען נוצן באַגריפֿן וואָס זענען פֿאַרבונדן מיט "Ubuntu" (די טראַדיציאָנעלע פֿילאָסאָפֿיע פֿון מענטשלעכקייט און קאָלעקטיווער פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט), אָבער מען מוז זיין אכטזאַם ניט צו פֿאַרלירן די ייִדישע נואַנסן. פֿון דער אַנדערער זייט, כּדי איבערצוגעבן קאָמפּליצירטע סאָטאָ-באַגריפֿן אויף ייִדיש, מוז דער איבערזעצער אָפֿט מאָל שאַפֿן נײַע מעטאַפֿאָרן אָדער נוצן דעסקריפּטיווע פֿראַזעס כּדי דער ייִדיש-רעדנער זאָל קענען פֿאַרשטיין די טיפֿקייט פֿון דער אָריגינעלער אינפֿאָרמאַציע.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
- זאַץ-געבוי קאָנטראָל: שטענדיק פֿאַרמײַדן וואָרט-ביי-וואָרט איבערזעצונג. שרייבט איבער די זאַצן פֿון דאָס נײַ לויט די סינטאַקטישע געזעצן פֿון סאָטאָ (SVO).
- סובסטאַנטיוו-קלאַסן אַנאַליז: מאַכט זיכער אַז איר האָט ריכטיק אידענטיפֿיצירט דעם סובסטאַנטיוו-קלאַס פֿאַר יעדן וואָרט און אָפּגעהיט די גאַנצע גראַמאַטישע צושטימונג (concord) אינעם זאַץ.
- סעמאַנטישע לאַנדקאַרטעס: בויט פֿאַר זיך סעמאַנטישע מאַפּעס פֿאַר קולטורעלע באַגריפֿן, ספּעציעל פֿאַר לשון-קודש ווערטער, כּדי צו געפֿינען די בעסטע קאָנטעקסטועלע עקוויוואַלענטן אין סאָטאָ.
- מיטאַרבעט מיט געבוירענע רעדנער: אַרבעט צוזאַמען מיט געבוירענע רעדנער פֿון סאָטאָ און מומחים אין דער ייִדישער ליטעראַטור כּדי צו פֿאַרזיכערן דעם העכסטן ניוואָ פֿון קוואַליטעט און אויטענטישקייט.