Ժամանակակից գլոբալացված աշխարհում թարգմանչական ծառայությունները դուրս են եկել ավանդական սահմաններից՝ կապ հաստատելով այնպիսի լեզվաընտանիքների միջև, որոնք պատմականորեն, աշխարհագրորեն և մշակութապես բավականին հեռու են միմյանցից։ Դրանցից մեկն էլ հայերենից սեսոթո (հարավային սոթո) թարգմանությունն է։ Սեսոթոն հանդիսանում է բանտու լեզվախմբի կարևորագույն ներկայացուցիչներից մեկը, որով խոսում են Լեսոթոյի թագավորությունում և Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում։ Այս երկու լեզուների միջև թարգմանչական աշխատանքը պահանջում է ոչ միայն բառարանային հարուստ պաշարի տիրապետում, այլև երկու տարբեր լեզվամտածողությունների և կառուցվածքային տիպաբանությունների խորը ըմբռնում։
Լեզվաբանական կառուցվածքների բախումը. Թեքական և կցական համակարգեր
Հայերենը, որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ, հանդիսանում է հիմնականում թեքական (ֆլեկտիվ) լեզու։ Սա նշանակում է, որ բառերի հոլովման և խոնարհման ժամանակ բառարմատները կարող են ենթարկվել հնչյունափոխության, իսկ քերականական վերջավորությունները հաճախ միաժամանակ արտահայտում են մի քանի քերականական կարգեր (օրինակ՝ թիվ, հոլով, դեմք)։ Հայերենում նախադասության անդամների կապակցումը կատարվում է հոլովական համակարգի և կապական կառույցների միջոցով։
Մյուս կողմից, սեսոթոն դասական կցական (ագլյուտինատիվ) լեզու է։ Այստեղ քերականական իմաստներն արտահայտվում են արմատին նախածանցների և վերջածանցների հետևողական կցմամբ, որտեղ յուրաքանչյուր մասնիկ պատասխանատու է միայն մեկ քերականական իմաստի համար։ Սա նշանակում է, որ թարգմանիչը պետք է կարողանա հայերենի բարդ հոլովական վերջավորությունները ճշգրիտ կերպով վերածել սեսոթոյի նախածանցային շղթաների՝ պահպանելով նախադասության իմաստային և տրամաբանական կուռ կառուցվածքը։
Գոյականի քերականական կարգերը. Հոլովներ ընդդեմ դասերի համակարգի
Հայերենից սեսոթո թարգմանելիս ամենամեծ մարտահրավերներից մեկը գոյականի քերականական համակարգերի անհամապատասխանությունն է։ Հայերենն ունի հարուստ հոլովական համակարգ (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական), որն արտահայտում է գոյականի դերը նախադասության մեջ։ Սեսոթոյում հոլովները բացակայում են, սակայն առկա է բանտու լեզուներին բնորոշ գոյականական դասերի բարդ համակարգ (շուրջ 18 դաս)։
Սեսոթոյի յուրաքանչյուր գոյական պատկանում է որոշակի դասի՝ կախված նրանից, թե այն արտահայտում է անձ, կենդանի, բույս, գործիք, թե վերացական հասկացություն։ Այս դասերը որոշում են ոչ միայն գոյականի նախածանցը, այլև նախադասության մեջ դրա հետ համաձայնող բոլոր բայերի, ածականների և դերանունների նախածանցները (համաձայնեցման կոնկորդ)։ Օրինակ, հայերեն «լավ մարդը» և «լավ գիրքը» արտահայտությունները սեսոթո թարգմանելիս ածականի ձևը կտրուկ կփոխվի՝ կախված գոյականի դասից։ Թարգմանչից պահանջվում է մաթեմատիկական ճշգրտություն՝ նախադասության բոլոր անդամների միջև քերականական համաձայնությունը ճիշտ կառուցելու համար, քանի որ մեկ սխալ նախածանցը կարող է անհասկանալի դարձնել ամբողջ նախադասությունը։
Բայական համակարգ և նախադասության կառուցվածք
Հայերենում բայը խոնարհվում է ըստ դեմքի, թվի, ժամանակի, եղանակի և սեռի։ Հայերենի շարադասությունը բավականին ազատ է, ինչը թույլ է տալիս հեղինակին շեշտադրել նախադասության այս կամ այն անդամը՝ փոխելով բառերի դասավորությունը։ Սակայն սեսոթոյում շարադասությունը խիստ է և հիմնականում հետևում է SVO (Ենթակա-Ստորոգյալ-Ուղիղ խնդիր) կանոնին։
Սեսոթոյի բայական համակարգը բնութագրվում է նրանով, որ բայի կազմության մեջ ներառվում են ենթակայի և խնդրի դերանվանական համաձայնեցումները։ Սա նշանակում է, որ մեկ բառը սեսոթոյում կարող է պարունակել ամբողջական նախադասության իմաստ՝ իր մեջ ներառելով և՛ գործողություն կատարողին, և՛ այն օբյեկտը, որի վրա տարածվում է գործողությունը։ Հայերենի բարդ բայական կառույցները, դերբայական դարձվածները և համադասական ու ստորադասական նախադասությունները սեսոթո փոխադրելիս անհրաժեշտ է վերակառուցել՝ հարմարեցնելով բանտու լեզուների տրամաբանությանը։ Թարգմանիչը պետք է խուսափի հայերենին բնորոշ նախադասությունների երկարաշունչ կառույցներից և նախապատվությունը տա կարճ, հստակ և ուղղակի նախադասություններին։
Մշակութային ադապտացիա և տեղայնացման նրբությունները
Թարգմանությունը լոկ բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի բառերով, այն երկխոսություն է երկու մշակույթների միջև։ Հայաստանը և Լեսոթոն ունեն տարբեր աշխարհագրական, պատմական և սոցիալական իրականություններ, ինչն իր անդրադարձն է գտել լեզվամշակութային պատկերների վրա։
Սեսոթո լեզուն հարուստ է անասնապահության, տեղական բուսականության և ավանդական կենցաղի հետ կապված հասկացություններով։ Օրինակ, սեսոթոյում գոյություն ունեն տասնյակ բառեր՝ նկարագրելու համար կովերի գույները կամ տարիքային խմբերը, որոնք հայերենում չունեն ուղղակի համարժեքներ։ Մյուս կողմից, հայերենի քրիստոնեական հարուստ տերմինաբանությունը, պատմական ռեալիաները և ազգագրական հասկացությունները սեսոթո թարգմանելիս պահանջում են նկարագրական թարգմանության կամ տեքստային պարզաբանումների կիրառում։ Այսպիսով, թարգմանչի խնդիրն է գտնել իմաստային այնպիսի կամուրջներ, որոնք թույլ կտան հասկանալի դարձնել օտար մշակութային հասկացությունները՝ առանց տեքստի բնական հնչողությունը կորցնելու։
Գործնական խորհուրդներ որակյալ թարգմանության համար
- Համատեքստի վերլուծություն. Սեսոթոն տոնային լեզու է (չնայած գրավոր խոսքում տոները հիմնականում չեն նշվում)։ Բառի իմաստը կարող է ամբողջությամբ փոխվել՝ կախված արտասանության բարձրությունից։ Գրավոր թարգմանության մեջ համատեքստը միակ միջոցն է՝ խուսափելու երկիմաստություններից։
- Փոխառությունների ճիշտ կիրառում. Ժամանակակից գիտական, տեխնիկական և քաղաքական տերմինները սեսոթոյում հաճախ ներմուծվում են անգլերենից կամ աֆրիկաանսից։ Թարգմանիչը պետք է տիրապետի այս նեոլոգիզմների կիրառման կանոններին և ճշգրիտ կերպով տեղայնացնի դրանք։
- Կառուցվածքային պարզեցում. Խուսափե՛ք հայերենին բնորոշ չափազանց երկար և բարդ նախադասություններից։ Սեսոթոյում ավելի նախընտրելի են հստակ, կարճ և տրամաբանորեն անմիջականորեն կապակցված կառույցները։
- Մասնագիտական սրբագրում. Սեսոթոյի քերականական նախածանցների համակարգի բարդության պատճառով թարգմանված տեքստը պետք է անպայման անցնի կրող լեզվակրի սրբագրում՝ բնական հնչողություն ապահովելու համար։
Այսպիսով, հայերենից սեսոթո թարգմանությունը բարդ, բայց միևնույն ժամանակ հետաքրքիր գործընթաց է, որը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, լեզվաբանական ճկունություն և խորը հարգանք թե՛ սեփական, թե՛ թիրախային մշակույթի հանդեպ։