Даяарчлал эрчимтэй хөгжиж буй өнөө үед Ази тивийн эртний түүх соёлтой хоёр том бүс нутаг болох Монгол болон Арабын орнуудын харилцаа худалдаа, эдийн засаг, аялал жуулчлал, боловсролын салбарт өргөжин тэлж байна. Үүнийг дагаад монгол хэлнээс араб хэл рүү төрөл бүрийн мэдээлэл, албан баримт бичиг, цахим хуудасны контент болон маркетингийн материалыг хөрвүүлэх эрэлт хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэж байна. Гэвч энэ хоёр хэл нь хэлний өөр өөр язгуурт харьяалагддаг бөгөөд бүтэц, сэтгэлгээний хувьд эрс ялгаатай тул орчуулга хийхэд орчуулагчаас өндөр түвшний бэлтгэл, нарийн мэдрэмж шаарддаг. Энэхүү нийтлэлээр монгол хэлнээс араб хэл рүү орчуулахад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, тэдгээрийн онцлог болон орчуулгын чанарыг сайжруулахад туслах практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Монгол Ба Араб Хэлний Хэл Зүйн Бүтцийн Зөрүү
Монгол хэл нь Алтай язгуурын хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд залгамал буюу агглютинатив (agglutinative) хэлний хэв шинжийг хадгалдаг. Өөрөөр хэлбэл, үгийн үндэс дээр дагавар, нөхцөлийг ар араас нь залгаж, шинэ утга болон хэл зүйн харилцааг үүсгэдэг. Өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд монгол хэл нь SOV буюу "Өгүүлэгдэхүүн + Тусагдахуун + Өгүүлэхүүн" гэсэн дараалалтай байдаг бөгөөд үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд байрладаг онцлогтой. Энэ нь орчуулагчийг өгүүлбэрийн төгсгөл хүртэл бүх мэдээллийг хүлээх, утгыг бүхэлд нь ойлгосны дараа хөрвүүлж эхлэхийг шаарддаг.
Харин араб хэл нь Семит-Хамит язгуурын хэл бөгөөд нугардаг буюу флектив (inflective) хэлний бүлэгт хамаардаг. Араб өгүүлбэрийн сонгодог бүтэц нь VSO буюу "Өгүүлэхүүн (Үйл үг) + Өгүүлэгдэхүүн (Эзэн бие) + Тусагдахуун" дараалалтай байдаг бөгөөд зарим тохиолдолд SVO бүтцийг ашигладаг. Энэхүү бүтцийн эрс ялгаатай байдал нь орчуулагчаас монгол өгүүлбэрийн бүтцийг бүрэн задалж, араб хэлний зүй тогтолд нийцүүлэн өгүүлбэрийг шинээр найруулахыг шаарддаг. Шууд үгчлэн орчуулах арга нь араб хэлний найруулгын дүрмийг зөрчиж, логик холбоосгүй ойлгомжгүй бичвэр үүсгэдэг тул үүнээс ямагт татгалзах хэрэгтэй.
Хүйс, Тоо Ба Тэмдэг Нэрийн Тохироо
Араб хэлнээс монгол хэл рүү эсвэл монгол хэлнээс араб хэл рүү орчуулахад тулгардаг өөр нэгэн чухал хүчин зүйл бол хүйсний ангилал юм. Монгол хэлэнд нэр үг, тэмдэг нэр, үйл үгэнд хүйсний ялгаа байдаггүй бөгөөд зөвхөн контекстээр эсвэл "эрэгтэй, эмэгтэй" гэсэн тодотгол үгээр илэрхийлдэг. Харин араб хэлний бүх үгс нь эрэгтэй (музаккар) болон эмэгтэй (муаннас) хүйсэнд хуваагддаг. Үйл үг, тэмдэг нэр, төлөөний үгс нь эзэн биеийн хүйсээс шалтгаалан тус тусын хувиралд орно. Иймд монгол хэлнээс араб хэл рүү орчуулахдаа тухайн бичвэрт хэн нэгний тухай ярьж байгааг маш нарийн тодорхойлж, түүнд тохирох хүйсний дүрмийг баримтлах шаардлагатай.
Монгол хэлэнд тэмдэг нэр нь тодотгож буй нэр үгтэйгээ хувирлаар зохицдоггүй. Жишээлбэл, "улаан цэцэг", "улаан цэцэгс" гэхэд "улаан" гэдэг үг хэлбэрээ өөрчилдөггүй. Гэтэл араб хэлэнд тэмдэг нэр нь тодотгож буй нэр үгтэйгээ хүйс (эрэгтэй/эмэгтэй), тоо (ганц/хоёр/олон), тодорхой/тодорхойгүй байдал болон тийн ялгалын хувирал (игроб)-оор бүрэн зохицож хувирах дүрэмтэй. Энэ нь орчуулагчаас араб хэлний дүрэм болон үгсийн зохицлыг маш нарийн хянахыг шаарддаг.
Мөн түүнчлэн араб хэл нь тооны хувьд маш өвөрмөц тогтолцоотой. Монгол хэлэнд ганц ба олон тоо гэсэн хоёр хэлбэр байдаг бол араб хэлэнд дараах гурван хэлбэр байна:
- Ганц тоо (Муфрад): Нэг зүйлийг заана.
- Хоёрлосон тоо (Мусанна): Яг хоёр зүйлийг илэрхийлэхэд тусгай залгавар ашигладаг. Монгол хэлэнд "хоёр ном" гэж тооны нэр ашигладаг бол араб хэлэнд үгийн төгсгөлд тусгай дагавар залгаж хоёрлосон тоог илэрхийлнэ.
- Олон тоо (Жамъ): Гурав буюу түүнээс дээш тоог заана. Араб хэлэнд олон тоог үүсгэхдээ зөвхөн залгавар залгахаас гадна үгийн дотоод бүтцийг өөрчлөх замаар (хугархай олон тоо буюу Жамъ Таксир) үүсгэдэг нь орчуулагчаас өргөн үгийн санг шаарддаг.
Соёлын Нутагшуулалт Ба Асимметри
Монгол ба араб үндэстнүүд нь амьдралын хэв маяг, түүх, шашин шүтлэг, газар зүйн байршлын хувьд эрс өөр соёлтой. Монгол хэл нь нүүдэлчин ахуй, талын соёл, мал аж ахуйтай холбоотой өвөрмөц үг хэллэгээр баялаг байдаг. Жишээлбэл, "айраг", "гэр", "уургын морь", "таван хошуу мал", "нүүдэл" гэх мэт үгсийг араб хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй юм. Тэдгээр ойлголтыг Арабын элсэн цөлийн соёлд дүйцүүлэн тайлбарлах, эсвэл уншигчдад хамгийн ойлгомжтой байдлаар утгыг нь шилжүүлэн буулгах шаардлагатай болдог. Жишээ нь, монгол хэлэнд морины зүс, нас, шүд зэргийг заасан олон зуун нарийн үгс байдаг бол араб хэлэнд тэмээ болон элсний шинж чанарыг заасан үгс маш олон байдаг. Энэхүү соёлын асимметри буюу тэнцвэргүй байдал нь орчуулагчаас бүтээлч хандлагыг шаарддаг бэрхшээлтэй асуудлуудын нэг юм.
Нөгөө талаас араб хэл нь Исламын шашны соёл, зан заншилтай маш гүнзгий холбогдсон байдаг. Араб хэлний өдөр тутмын хэллэгүүд, албан бичвэрт ч гэсэн шашны гаралтай үг хэллэг, адислалууд ихээр хэрэглэгддэг. Орчуулагч эдгээр хэллэгийг монгол хэл рүү хөрвүүлэхдээ тухайн эх бичвэрийн ерөнхий өнгө аяс, чиглэлд нийцүүлэн, шашны шинж чанарыг зөөлрүүлэх үү эсвэл соёлын өвөрмөц байдлыг нь хадгалах уу гэдэг ухаалаг сонголтыг хийх ёстой. Хэт шашингүй эсвэл хэт шашны хэв шинж рүү туйлшрах нь орчуулгын зорилтот бүлэгт буруу ойлголт өгөх эрсдэлтэй.
Монгол Хэлнээс Араб Хэл Рүү Орчуулах Практик Зөвлөмжүүд
Эдгээр бэрхшээлийг амжилттай даван туулж, чанартай орчуулга хийхийн тулд дараах практик зөвлөмжүүдийг баримтлах нь зүйтэй.
- Орчин Үеийн Стандарт Араб Хэлийг (MSA) Ашиглах: Арабын орнууд маш олон төрлийн ярианы аялгуутай байдаг. Иймд албан ёсны бичиг баримт, вэб сайт, нийтлэлийг орчуулахдаа бүх араб орны иргэдэд ойлгомжтой Орчин үеийн стандарт араб хэл буюу "Фусха" аялгууг сонгох хэрэгтэй. Харин сошиал медиа сурталчилгаа, видеоны хадмал орчуулга зэрэгт тухайн чиглэсэн орны ярианы аялгууг сонгох нь үр дүнтэй байдаг.
- Бичгийн Чиглэлийг Тооцоолох (RTL): Араб хэл нь баруунаас зүүн тийш бичигддэг (Right-to-Left) системтэй. Вэб сайт болон дижитал контент орчуулахдаа загвар, бүтцийг RTL форматад тохируулан толин тусгал байдлаар өөрчлөх шаардлагатайг анхаарна уу. Текстийн тэгшилгээ, цэг тэмдэг, жагсаалтын байршил зэрэг нь баруун тал руу чиглэгдэх ёстой.
- Сэтгэлгээний Онцлогийг Хөрвүүлэх: Зүйр цэцэн үг, хэлц үгсийг үгчлэн орчуулахаас зайлсхий. Тухайн санааг араб соёлд илүү ойр бөгөөд дүйцэхүйц хэллэгээр солих нь уншигчдад текстийг илүү амьд, ойлгомжтой болгоно. Жишээлбэл, монголчуудын хөдөлмөр зүтгэлийн тухай зүйр үгийг араб хэлний ижил утгатай сургаал үгээр дүйцүүлж болно.
- Хайлтын Системд Нийцүүлэх (SEO): Цахим хуудасны контент бэлтгэж байгаа бол араб хэрэглэгчдийн дунд түгээмэл ашиглагддаг хайлтын түлхүүр үгсийг (Keywords) судалж орчуулгадаа шингээх нь чухал юм. Түлхүүр үгсийг шууд монголоос орчуулах нь хангалтгүй бөгөөд араб хэлтэй орны хэрэглэгчдийн хайлтын зан төлөвт нийцүүлэн нутагшуулах шаардлагатай.
- Нэр Томьёоны Сан (Glossary) Үүсгэх: Хууль, техник, бизнесийн чиглэлийн бичвэрүүдэд нэгэн төрлийн нэр томьёог тогтвортой ашиглахын тулд нэр томьёоны сан болон орчуулгын ой санамж (Translation Memory) үүсгэж ажиллах нь ажлын бүтээмж болон чанарыг нэмэгдүүлнэ.
Чанарын Хяналт Ба Хянан Тохиолдуулах Үе Шат
Монгол-Араб орчуулгын эцсийн үр дүнд хүрэхийн тулд хянан тохиолдуулах (proofreading) үе шат хамгийн чухал байдаг. Орчуулгыг бэлэн болсны дараа тухайн хэлний төрөлх хэлтэй (native speaker) мэргэжлийн хянан тохиолдуулагчаар шалгуулах нь хэл зүй, найруулга, соёлын хувьд ямар нэгэн алдаа дутагдал байхгүйг баталгаажуулдаг. Энэ нь ялангуяа маркетинг, хууль эрх зүй, бизнесийн гэрээ хэлэлцээрийн бичвэрүүдэд маш чухал нөлөөтэй юм. Мэргэжлийн орчуулагчийн ур чадвар, соёлын нарийн мэдрэмж, дүрмийн зөв хэрэглээ нь хоёр улсын хоорондын харилцааг илүү бат бөх, ойлгомжтой болгох гүүр болсоор байх болно.