Häzirki wagtda halkara gatnaşyklaryň, ylym-bilimiň we syýahatçylygyň giňelmegi netijesinde dürli dil maşgalalaryna degişli dilleriň arasyndaky terjime işleri wajyp orny eýeleýär. Şeýle ugurlaryň biri hem türkmen dilinden çeh diline professional derejede terjime etmekdir. Türkmen dili Altaý diller maşgalasynyň Türki şahasyna degişli bolup, agglutinatiw gurluşa eýedir. Çeh dili bolsa Hindi-Ýewropa diller maşgalasynyň Günbatar slawýan toparyna girýär we flektiw häsiýetlidir. Bu iki diliň gurluş taýdan düýbünden tapawutlanmagy, terjimeçilerden diňe bir baý sözlük gory däl-de, eýsem her iki diliň çeňňir grammatiki kanunalaýyklyklaryny we sintaktik aýratynlyklaryny öwrenmegi talap edýär.
Sintaktik Tapawutlar we Söz Tertibiniň Rejelenmegi
Türkmen dilinde sözleriň ýerleşiş tertibi adatça belli bir kurala laýyklykda bolup, subýekt-obýekt-işlik (SOV) gurluşyna esaslanýar. Ýagny, habar (işlik) esasan sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Biz şu gün täze taslamanyň üstünde işleýäris." Çeh dilinde bolsa standart söz tertibi subýekt-işlik-obýekt (SVO) yzygiderliligine eýerýär: "Dnes pracujeme na novém projektu." Terjime wagtynda sözlem agzalarynyň ornuny dogry üýtgetmek, çeh dilindäki tebigylygy gazanmagyň ilkinji şertidir.
Mundan başga-da, çeh dilinde söz tertibi çeýe ýaly görünse-de, ol "klitikler" diýlip atlandyrylýan kömekçi gysga sözleriň (mysal üçin: jsem, jsi, se, si, mu, ho) ýerleşişine berk baglydyr. Bu gysga sözler elmydama sözlemiň ikinji syntaktik ornunda ýerleşmelidir. Türkmen dilinde şeýle kural bolmansoň, terjimeçiler bu kadany hemişe göz öňünde tutmalydyrlar. Şeýle hem, çeh dilinde sözlemiň gurluşy aktual sözlem agzalanmasy kadasyna laýyklykda gurulýar, ýagny mälim maglumat (tema) sözlemiň başynda, täze maglumat (rema) bolsa ahyrynda ýerleşdirilýär. Bu bolsa tekst terjime edilende sözleriň we sözlemleriň logiki yzygiderliligini saklamaga kömek edýär.
Agglutinasiýa we Fleksiýa: Morfologiki Tapawutlar
Türkmen dili agglutinatiw dildir. Bu bolsa söz köküne düşüm, köplük we degişlilik goşulmalarynyň yzygiderli birikdirilmegi arkaly täze formanyň emele gelýändigini aňladýar. Mysal üçin: "depderlerimizde" sözi "depder" (kök), "-ler" (köplük goşulmasy), "-imiz" (degişlilik goşulmasy) we "-de" (wagt-orun düşüminiň goşulmasy) ýaly aýry-aýry goşulmalaryň birikmeginden döräpdir. Her bir goşulmanyň özbaşdak we takyk bir grammatiki manysy bar.
Çeh dili bolsa flektiw dildir. Çeh dilinde bir sany goşulma (fleksiýa) bir wagtda birnäçe grammatiki manyny, ýagny sany, jynsy we düşümi aňladyp bilýär. Ýokardaky mysaly çeh diline terjime edenimizde "v našich sešitech" görnüşi emele gelýär. Bu ýerde "sešitech" sözündäki "-ech" goşulmasy hem köplük sany, hem-de lokatiw düşümini görkezýär. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn goşulmalar zynjyryny çeh dilinde gysga, ýöne köp manyny göterýän flektiw formalara we predloglara (sözöňi goşulmalara) dogry öwürmelidir.
Grammatiki Jyns (Rod) Ulgamy we Onuň Terjime Däp-dessurlary
Türkmen dilinde grammatiki jyns (erkek, aýal ýa-da orta jyns) düşünjesi ýokdur. Adatlar, atlar, sypatlar we işlikler jynsa görä üýtgemeýär we ýörite goşulmalar almaýar. Çeh dilinde bolsa jyns ulgamy dil gurluşynyň esasy özeni bolup durýar. Sözler erkek (masculinum), aýal (femininum) we orta (neutrum) jynsa bölünýär. Erkek jynsyň özi hem janly (životný) we jansyz (neživotný) görnüşlere bölünip, grammatiki ylalaşyga täsir edýär.
Terjimeçi türkmen dilindäki jynssyz sözleri çeh diline geçirende, sözlemdäki sypatlaryň, çalyşmalaryň we hatda geçmiş zamandaky işlikleriň hem jynsa görä ylalaşygyny dogry üpjün etmelidir. Mysal üçin, "Ol maňa kömek etdi" diýen sözlem çeh diline terjime edilende, subýektiň jynsyna görä "Pomohl mi" (erkek) ýa-da "Pomohla mi" (aýal) görnüşinde saýlanyp alynmalydyr. Bu tapawut terjimeçiden ýokary derejede dykkatlylygy we konteksti dogry analiz etmegi talap edýär.
Düşüm Ulgamlary we Sözöňi Goşulmalar (Predloglar)
Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar we olar köplenç sözüň yzyna goşulýan goşulmalar arkaly ýüze çykýar. Çeh dilinde bolsa 7 sany düşüm bolup, olar diňe bir söz soňlary arkaly däl-de, eýsem köp sanly predloglar bilen utgaşykda ulanylýar. Çeh dilindäki 7-nji düşüm "vokativ" bolup, ol diňe adamlara ýa-da obýektlere ýüzlenilende ulanylýar.
Çeh dilindäki her bir predlog belli bir düşüm (ýa-da birnäçe düşüm) bilen gelmegi talap edýär. Mysal üçin, türkmen dilindäki "-dan/-den" çykyş düşüminiň goşulmasy çeh dilinde kontekste görä "z" (genitiw bilen) ýa-da "od" (genitiw bilen) predloglary arkaly aňladylýar. Mysal üçin: "mekdepden" -> "ze školy", "dostumdan" -> "od kamaráda". Terjimeçi haýsy predlogyň haýsy düşüm bilen dogry utgaşýandygyny anyk bilmelidir. Predloglaryň we düşümleriň ýalňyş ulanylmagy terjimäniň manysyny bütinleý üýtgedip biler.
Hereket Işlikleri we Işlik Görnüşleri
Slawýan dilleriniň, şol sanda çeh diliniň hem iň çylşyrymly taraplaryndan biri işlikleriň görnüşleridir (dokonavé/nedokonavé). Çeh dilinde işlikler gutarnykly (hereketiň tamamlanyp, netije berendigini aňladýan) we gutarnüksiz (hereketiň dowamlylygyny ýa-da gaýtalanmagyny aňladýan) görnüşlere bölünýär. Türkmen dilinde bu aýratynlyk kömekçi işlikler ýa-da wagt formalary arkaly berilýän bolsa, çeh dilinde bu düşünjeler işlik köküne goşulýan prefiksler ýa-da suffiksler arkaly leksiki derejede tapawutlandyrylýar (mysal üçin, "psát" - ýazmak, gutarnüksiz; "napsat" - ýazyp gutarmak, gutarnykly).
Hereket işlikleri hem çeh dilinde aýratyn kynçylyk döredýär. Hereketiň pyýada ýa-da ulag bilen edilýändigi (jít vs. jet), şeýle hem birugurly ýa-da köpugurlydygy (jít vs. chodit) çeh dilinde dürli sözler arkaly aňladylýar. Türkmen dilinde köplenç umumy "gitmek" işligi ulanylýan bolsa, çeh diline terjime edilende kontekstiň jikme-jiklikleri öwrenilip, dogry işlik formasy saýlanyp alynmalydyr.
Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar
Türkmen dilinden çeh diline ýokary hilli we takyk terjimäni üpjün etmek üçin aşakdaky amaly maslahatlara eýermek örän peýdalydyr:
- Konteksti doly analiz ediň: Tekstiň umumy manysyny öwrenmän, göni sözme-söz terjime etmekden gaça duruň. Subýektleriň we obýektleriň arabaglanyşygyny anyklap, jyns we düşüm utgaşyklaryny dogry guruň.
- Çeh dilindäki predlog we düşüm baglanyşygyny ýatlaň: Predloglaryň düşümler bilen nähili ylalaşýandygyny yzygiderli öwreniň. Bu ugurda akademiki sözlükleri we grammatiki gollanmalary kömekçi hökmünde ulanyň.
- Medeni we idiomatik tapawutlara üns beriň: Iki halkyň durmuş we medeni aýratynlyklaryna laýyklykda durnukly söz düzümlerini (idiomalary) çeh dilindäki ekwiwalentleri bilen çalşyryň.
- Işlik formalaryny we görnüşlerini dogry saýlaň: Hereketiň tamamlanandygyny ýa-da dowam edýändigini anyklap, çeh dilindäki gutarnykly/gutarnüksiz işlik jübütlerini dogry ulanyň.
- Terjime edilen teksti gaýtadan okaň we redaktirläň: Terjime gutarandan soň, tekstiň çeh diliniň tebigy söz akymyna (sintaksisine we ritmine) gabat gelýändigini barlamak canceled to bolmak üçin ony professional redaktorlara okadyň.
Netije we Geljekki Geljegi
Türkmen dilinden çeh diline terjime etmek prosesi diňe bir sözleri beýleki dildäki meňzeşleri bilen çalyşmak däl-de, eýsem iki sany düýbünden dürli medeni we grammatiki dünýäniň arasynda köpri gurmakdyr. Agglutinatiw we flektiw gurluşlaryň tapawutlaryny ýeňip geçmek terjimeçiden çuňňur dil bilimini we hemişelik kämilleşmegi talap edýär. Ýokary hilli terjime, iki ýurduň arasyndaky syýasy, ykdysady we medeni gatnaşyklaryň has-da berkemegine hem-de özara düşünişmegiň has ýokary derejä ýetmegine saldamly goşant goşýar.