He alakaʻi kikoʻī no ka poʻe unuhi a me ka poʻe hoihoi i ka pilina ʻōlelo o ka Pākīpika a me ʻAsia Hema
Ka Hoʻomaka ʻAna: Ke Kumu o Ka Pilina ʻŌlelo
He hana paʻakikī a hoihoi loa ka unuhi ʻana ma waena o nā ʻōlelo ʻelua i pili ʻole ma ka ʻaoʻao moʻokūʻauhau ʻōlelo. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia no ka ʻohana ʻōlelo ʻAukolonēkia (Austronesian), a ʻo ka ʻōlelo Kimeka (Khmer), ʻo ia ka ʻōlelo kūhelu o Kamupokia e pili ana i ka ʻohana ʻōlelo Mon-Khmer (Austroasiatic). No laila, he kaʻawale loa ke kūkulu ʻana o kēia mau ʻōlelo ʻelua ma ka ʻaoʻao analula, ka hopunaʻōlelo, a me ka moʻomeheu. Ke unuhi ʻia kekahi manaʻo mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Kimeka, ʻaʻole ia he hana maʻalahi o ka hoʻololi wale ʻana i nā huaʻōlelo mai kekahi poʻo a i kekahi poʻo. Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ka ʻuhane o ka ʻōlelo, ke kaona, a me ka pili moʻomeheu o nā lāhui ʻelua i mea e kūpono ai ka manaʻo e hoʻopuka ʻia ana. Ma kēia ʻatikala, e nānā kākou i nā nuances koʻikoʻi o ka hoʻololi ʻōlelo ʻana mai ka ʻāina kumu o ka Polenekia a i ka puʻuwai o ka panalāʻau Mon-Khmer.
Ka Loli Kūkulu Hopunaʻōlelo a me Ka Analula
ʻO ka ʻokoʻa nui loa ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Kimeka, ʻo ia ke kūkulu ʻana o ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana pinepine ʻia ke analula Painu-Piko-ʻAwe (VSO - Verb-Subject-Object), kahi e hoʻomaka ai ka hopunaʻōlelo me ka hana a me ka painu. No ka laʻana, ma ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi "E inu ana ka wahine i ka wai," ʻo "e inu ana" ka painu (action), ʻo "ka wahine" ka piko (subject), a ʻo "i ka wai" ka ʻawe (object). Ke hoʻololi ʻia kēia i ka ʻōlelo Kimeka, pono e hoʻohana i ke analula Piko-Painu-ʻAwe (SVO - Subject-Verb-Object), e like me ka ʻōlelo Pelekānia. E lilo ana ia i "ʻO ka wahine inu i ka wai" (Srey phthuk teuk). Inā ʻaʻole hoʻololi ka mea unuhi i kēia kaʻina hana, e lilo ana ka unuhi ʻana i mea maopopo ʻole a kūpono ʻole paha i ka pepeiao o ka poʻe ʻōlelo Kimeka. Pono ka mea unuhi e wāwahi mua i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi, e ʻimi i ka mea nāna ka hana (ka piko), a e kau iā ia ma mua o ka hana ponoʻī i loko o ka hopunaʻōlelo hou.
He mea nui nō hoʻi ka hoʻomaopopo ʻana i nā ʻano painu like ʻole o ka ʻōlelo Hawaiʻi, e like me ka painu pili pū me nā hunahuna kuhikuhi (mai, aku, iho, aʻe) a me nā hunahuna haʻi manawa (ua, ke...nei, e...ana, i). Ma ka ʻōlelo Kimeka, ʻaʻole e loli ka huaʻōlelo painu no ka hōʻike ʻana i ka manawa (tense). Akā, hoʻohana lākou i nā huaʻōlelo kōkua (helper words) ma mua a ma hope paha o ka painu e hōʻike ai inā ua hana ʻia kēlā mea ma mua, ke hana ʻia nei i kēia manawa, a i ʻole e hana ʻia ana ma ke au e hiki mai ana. Pono ka mea unuhi e akahele loa i ka ʻike ʻana i kēia mau hunahuna Hawaiʻi a e ʻimi i nā huaʻōlelo kōkua kūpono ma ka ʻōlelo Kimeka no ka mālama ʻana i ka manawa pololei o ka moʻolelo.
Nā ʻAmi, Nā Hunahuna, a me Nā Kaʻi Ma Ka Pōʻaiapili
He waiwai nui ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā ʻami e like me "i", "ma", "o", "a", "e", a me "me". Hōʻike kēia mau ʻami i ka pilina o nā huaʻōlelo i loko o ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Kimeka, hoʻohana ʻia nā kiʻinaʻōlelo ʻokoʻa e like me nā preposition kikoʻī, akā he manawa pinepine ʻaʻole hoʻohana ʻia kekahi ʻami ma waena o nā huaʻōlelo. No ka laʻana, ʻo ka pilina nona ka mea (possession) ma ka ʻōlelo Hawaiʻi e hoʻohana i ka "o" a i ʻole "a" (koʻu hale, ka hale o ka wahine). Ma ka ʻōlelo Kimeka, kau wale ʻia ka mea nona ma hope o ka mea i paʻa, a hoʻohana paha i ka huaʻōlelo kikoʻī nona ka manaʻo "no" (possessive marker). ʻO kēia kaʻina hana he mea e pono ai ka noʻonoʻo hohonu no ka mea hiki i ka hoʻohana hewa ʻana i kēia mau pilina ke hoʻololi loa i ka manaʻo kumu o ka hopunaʻōlelo.
Eia hou, ʻaʻohe kaʻi (determiners e like me "ka" a me "ke") ma ka ʻōlelo Kimeka. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea nui ke kaʻi no ka hōʻike ʻana i ka helu hoʻokahi a i ʻole ka helu nui (nā). No ka mea he nele ka ʻōlelo Kimeka i kēia mau kaʻi, pono e hoʻohana i nā huaʻōlelo kuhikuhi helu (classifiers) ke makemake ʻia e hōʻike i ka nui o kekahi mea. Hōʻike kēia i ka ʻokoʻa o ka noʻonoʻo ʻana ma waena o nā lāhui ʻelua, kahi e pono ai ka mea unuhi e hoʻololi mai ka hoʻohana ʻana i nā hunahuna analula maʻalahi i ka hoʻohana ʻana i nā huaʻōlelo wehewehe kikoʻī.
Nā Kaona a me Ka Moʻomeheu: Ka Unuhi ʻana i Ka ʻIʻo o Ka Manaʻo
ʻO kekahi o nā kumu nui e waiwai ai ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia ka hoʻohana ʻana i kaona—ʻo ia hoʻi ka manaʻo hūnā ma hope o nā huaʻōlelo i koho ʻia. Ua pili loa kēia i ka nohona Hawaiʻi, ka pilina me ka ʻāina, ka moana, a me nā akua. He mea paʻakikī loa ka unuhi ʻana i kaona i ka ʻōlelo Kimeka no ka mea ua ʻokoʻa loa ka moʻomeheu o Kamupokia. He lāhui kēlā i kūkulu ʻia ma luna o ka mahiʻai laiki ma nā wahi wai o ka muliwai Mekong, a he ikaika loa ka hoʻomana Budika (Buddhism) ma laila.
No laila, inā he hopunaʻōlelo Hawaiʻi e pili ana i ke "kai" a me ka "makani" (e like me nā inoa makani kikoʻī o kēlā me kēia wahi, e laʻana ka makani Mumuku o Kohala), ʻaʻole paha e loaʻa kahi huaʻōlelo kikoʻī kūpono ma ka ʻōlelo Kimeka e hōʻike ana i kēlā ʻano pili naʻau. Ma kēia ʻano kūlana, ʻaʻole pono ka mea unuhi e unuhi huaʻōlelo wale nō, akā e unuhi i ka manaʻo nui a i ʻole e wehewehe i ka pilina moʻomeheu ma o kekahi huaʻōlelo wehewehe. ʻO kēia ke kumu e kapa ʻia ai ka mea unuhi he "apo moʻomeheu," no ka mea e hoʻohui ana ʻo ia i nā naʻau a me nā manaʻo o nā kānaka mai nā wahi like ʻole o ka honua. Pēlā nō me nā manaʻo o ka mana, ke aloha, a me ka pono; he pili ko kēia mau manaʻo i ka hoʻomana kahiko o Hawaiʻi, ʻoiai ma ka ʻōlelo Kimeka, ua pili loa kēlā mau manaʻo i ke kānāwai o ka Karma a me ka nohona Budika.
Nā Kumu Aʻo a me Nā Manaʻo Kōkua No Ka Mea Unuhi
No ka mea makemake e hana i kēia ʻano unuhi paʻakikī me ka holomua, eia kekahi mau manaʻo kōkua koʻikoʻi:
- E aʻo hohonu i ka pōʻaiapili: Ma mua o ka hoʻomaka ʻana e unuhi, e heluhelu i ka kikokikona holoʻokoʻa. E hoʻomaopopo i ka leo o ka mea kākau, ka poʻe e heluhelu ana, a me ka manaʻo nui e makemake ʻia ana e hoʻopuka.
- E makaʻala i ka pilina ʻohana a me ka hanohano (Honorifics): Nui nā huaʻōlelo pili ʻohana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi (e like me ka hoʻokaʻawale ʻana ma waena o ke kaikuaʻana a me ke kaikaina). Pēlā nō ma ka ʻōlelo Kimeka, he nui nā inoa a me nā painu e loli ana ma muli o ke kūlana o ke kanaka e kamaʻilio ʻia nei (Sampeah / Honorifics). E koho pono i ka pae kūpono o ka ʻōlelo hanohano ma ka ʻōlelo Kimeka i ʻole e hōʻino i ka poʻe e kamaʻilio ʻia nei.
- Mai unuhi huaʻōlelo pakahi: E hoʻāʻo mau e unuhi i ka hopunaʻōlelo ma ke ʻano he hui manaʻo. Inā unuhi ʻia kēlā me kēia huaʻōlelo me ka noʻonoʻo ʻole i ka analula Kimeka, e lilo ana ia i mea huikau loa a lilo ka manaʻo o ka manaʻo kumu.
- E kūkākūkā me nā kānaka ʻōlelo makuahine: ʻO ke kamaʻilio ʻana me ka poʻe i kamaʻāina i ka ʻōlelo Kimeka a me ka ʻōlelo Hawaiʻi ke ala maikaʻi loa e hōʻoia ai i ka pololei a me ka maoli o ka unuhi ʻana.
Ma o kēia mau kumu aʻo, hiki i ka mea unuhi ke hoʻomākaukau maikaʻi iā ia iho no ka huakaʻi unuhi ma waena o kēia mau ʻōlelo nani ʻelua. ʻOiai he nui nā keʻakeʻa ma ke ala, he waiwai nui ka hopena no ka mea e wehe ana ia i nā puka hou no ka hoʻomaopopo ʻana a me ka launa ʻana o nā kānaka o Hawaiʻi nei a me Kamupokia. Ma ka mālama ʻana i ka ʻoiaʻiʻo o nā ʻōlelo ʻelua, e kōkua ana kākou i ka mālama ʻana i ke ola o ko kākou mau moʻomeheu a me ko kākou mau hoʻoilina mai kēlā kapa a i kēia kapa o ke kai nīpoi o ko kākou honua nei.