Þýðingar á milli íslensku og tékknesku teljast til flóknari verkefna á sviði þýðingafræðinnar. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni – íslenska þeirri germönsku og tékkneska þeirri slavnesku – hafa þau þróast á ólíkan veg í gegnum aldirnar. Þrátt fyrir þetta eiga þau margt sameiginlegt, einkum flókin beygingakerfi og ríka beygingarlegheit sem krefjast mikillar nákvæmni og djúps skilnings á bæði upprunamáli og markmáli. Hér verður farið ítarlega yfir helstu áskoranir, málfræðilegan mun og hagnýt ráð sem fagþýðendur þurfa að hafa í huga við þýðingar á milli þessara tveggja tungumála.
Fallbeyging og beygingarkerfi: Fjórar vs. sjö fallbeygingar
Ein stærsta áskorunin við að þýða úr íslensku yfir á tékknesku liggur í mismunandi fjölda falla. Íslenska notar fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) en tékkneska notar sjö föll (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, lokál og instrumentál). Við þýðingu þarf því ekki aðeins að finna samsvarandi orð heldur einnig að ákvarða rétt fall í tékknesku út frá setningarfræðilegu samhengi.
Sérstaka athygli þarf að veita eftirfarandi föllum:
- Vokativ (ávarpsfall): Þetta fall er notað í tékknesku þegar ávarpað er persónu (t.d. „Ahoj Petře!“). Í íslensku er nefnifall yfirleitt notað í þessum tilgangi, en þýðandi yfir á tékknesku verður að gæta þess að nota ávarpsfallið til að textinn hljómi eðlilega og kurteislega.
- Instrumentál (tækisfall): Þetta fall sýnir með hverju eða hvernig eitthvað er gert (t.d. að skrifa með penna eða ferðast með lest). Í íslensku er þetta oftast tjáð með forsetningunni „með“ og þágufalli eða þolfalli. Þýðandinn verður að átta sig á hvenær á að sleppa forsetningunni í tékknesku og nota tækisfallið eitt og sér.
- Lokál (staðarfall): Þetta fall er eingöngu notað á eftir ákveðnum forsetningum í tékknesku sem vísa til staðsetningar eða umfjöllunarefnis. Samsvörun þess í íslensku er oftast þágufall með forsetningum eins og „í“ eða „á“.
Málfræðilegt kyn og samræmi
Bæði íslenska og tékkneska greina á milli þriggja málfræðilegra kynja: karlkyns, kvenkyns og hvorugkyns. Hins vegar er flækjustigið meira í tékknesku þar sem karlkyni er skipt upp í lífgað karlkyn (animate) og ólífgað karlkyn (inanimate). Þessi skipting hefur mikil áhrif á beygingu nafnorða, lýsingarorða og sagnarforma í fleirtölu.
Við þýðingar þarf því að gæta þess að kyn nafnorðsins á íslensku samsvarar sjaldnast kyni sama orðs á tékknesku. Til dæmis er orðið „bók“ kvenkyn í íslensku og „kniha“ (bók) er sömuleiðis kvenkyn í tékknesku, en „borð“ (hvorugkyn í íslensku) verður að „stůl“ (ólífgað karlkyn í tékknesku). Samræmi milli lýsingarorða, fornnafna og nafnorða er gríðarlega mikilvægt í báðum málum og krefst fullkominnar einbeitingar þýðandans.
Sagnir og sagnhorf: Hinn slavneski veruleiki
Ein erfiðasta málfræðilega hindrunin fyrir þýðendur sem vinna með germönsk og slavnesk mál er sagnhorf (verbal aspect). Í tékknesku eru sagnir flokkaðar í framsagnir (imperfective) og loksagnir (perfective). Framsagnir lýsa ferli sem er í gangi eða endurteknum atburði, á meðan loksagnir lýsa loknum atburði eða niðurstöðu.
Íslenska notar önnur málfræðileg tæki til að tjá þennan mun, svo sem samsettar sagnir (t.d. „að vera að gera“ til að sýna yfirstandandi verknað) eða smáorð (t.d. „út“, „upp“, „af“). Þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir á tékknesku verður að greina samhengi íslensku sagnarinnar vandlega til að velja rétta sagnarformið í tékknesku. Rangt val á sagnhorfi getur breytt merkingu setningarinnar verulega eða gert hana óskiljanlega fyrir móðurmálstalandi Tékka.
Orðaröð og upplýsingaflæði í setningum
Orðaröð í íslensku er tiltölulega föst í samanburði við tékknesku, þótt hún sé frjálsari en í mörgum öðrum germönskum málum. Íslenska fylgir yfirleitt SVO-mynstrinu (frumlag - sögn - andlag) og svokallaðri V2-reglu þar sem sögnin verður að vera í öðru sæti í aðalsetningum.
Tékkneska hefur hins vegar gríðarlega frjálsa orðaröð sem stjórnast fyrst og fremst af áhersluuppbyggingu setningarinnar (Topic-Comment structure eða Functional Sentence Perspective). Nýjar og mikilvægustu upplýsingarnar eru venjulega settar aftast í setninguna. Þetta þýðir að ef þýðandi flytur íslenska orðaröð beint yfir á tékknesku getur textinn orðið stirður og áherslurnar rangar. Það krefst næmni að endurraða setningunni á tékknesku þannig að hún endurspegli rétt flæði upplýsinga.
Menningarlegur munur og orðanotkun
Þýðingar snúast ekki eingöngu um málfræði hedonistic heldur líka um menningu. Íslenskt samfélag og þar af leiðandi tungumálið einkennist af ákveðinni óformlegheit. Íslendingar nota sjaldan formlegt ávarp og nota skírnarnöfn í flestum aðstæðum. Tékkland hefur aftur á móti ríkari hefð fyrir formlegum samskiptum þar sem greint er skýrt á milli persónulegra samskipta (þúunar, tékkneska: „tykání“) og formlegra samskipta (þérunar, tékkneska: „vykání“).
Við þýðingu á viðskiptatextum, opinberum skjölum eða bókmenntum þarf þýðandinn að ákveða hvort viðeigandi sé að nota þérun eða þúun í tékkneska textanum. Að auki eru íslensk hugtök tengd náttúru, veðurfari og sjávarútvegi oft erfið í þýðingu yfir á tékknesku, sem er landlukt ríki með allt aðra sögu og landslag. Því þarf oft að grípa til umorðana eða útskýringa til að skila réttri merkingu.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Fyrir þá sem vilja tryggja hágæða þýðingar úr íslensku á tékknesku er mælt með því að fylgja þessum lykilskrefum:
- Greindu sagnhorfið fyrst: Áður en þú velur tékkneska sögn, skaltu spyrja þig hvort íslenska sögnin vísi til yfirstandandi ferlis eða lokins atburðar.
- Varastu orðréttar þýðingar á forsetningum: Forsetningar í íslensku og tékknesku skarast sjaldan fullkomlega. Einbeittu þér að því hvaða falli forsetningin stýrir í markmálinu.
- Aðlagaðu ávarpshætti að samhenginu: Ekki þýða íslenska óformlegheit hrátt yfir ef verið er að þýða viðskiptabréf eða formlegan texta. Þérun er enn mikilvægur hluti af tékkneskum málkúltúr.
- Notaðu áreiðanlegar orðabækur og brúarmál: Þar sem beinar orðabækur milli íslensku og tékknesku eru af skornum skammti, þarf þýðandinn oft að styðjast við ensku eða þýsku sem brúarmál, en gæta þess jafnframt að millimálsáhrif skemmi ekki gæði þýðingarinnar.