Котормо иши — бул жөн гана бир тилдеги сөздөрдү экинчи тилге механикалык түрдө алмаштыруу эмес, бул эки башка маданияттын, дүйнө таанымдын жана тилдик түзүлүштүн ортосундагы көпүрө. Кыргыз жана тажик элдери тарыхый, географиялык жана маданий жактан бири-бирине абдан жакын кошуна элдер болуп саналат. Бирок, тилдик үй-бүлөлөр тууралуу айта турган болсок, кыргыз тили түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирет жана агглютинативдик түзүлүшкө ээ. Ал эми тажик тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн иран тобуна таандык болуп, флективдүү жана аналитикалык мүнөзгө ээ. Ушул тилдик айырмачылыктардан улам кыргыз тилинен тажик тилине которуу процессинде көптөгөн өзгөчөлүктөр жана кыйынчылыктар келип чыгат. Бул макалада кыргыз-тажик котормосунун негизги нюанстары, грамматикалык жана лексикалык айырмачылыктары, ошондой эле адистер үчүн пайдалуу кеңештер кеңири талданат.
Синтаксистик өзгөчөлүктөр жана сүйлөмдүн түзүлүшү
Кыргыз жана тажик тилдеринин эң негизги айырмачылыктарынын бири — бул синтаксис, б.а. сүйлөмдөгү сөздөрдүн орун тартиби. Кыргыз тилинде стандарттык сүйлөмдүн түзүлүшү SOV (ээ - айкындооч мүчөлөр - баяндооч же Subject-Object-Verb) моделине баш ийет. Башкача айтканда, этиш (иш-аракетти билдирген сөз) ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Мисалы: "Мен эртең досума кат жазам" деген сүйлөмдө "жазам" этиши эң соңунда жайгашкан.
Ал эми тажик тилинде сүйлөмдүн түзүлүшү көбүнчө SVO (ээ - баяндооч - айкындооч же Subject-Verb-Object) моделине жакыныраак келет. Мында этиш көбүнчө сүйлөмдүн ортосунда, ээден кийин орун алат. Жогорудагы сүйлөм тажик тилине которулганда "Ман фардо ба дӯстам мактуб менависам" түрүндө болот. Бул жерде тажик тили классикалык перс тилинин таасири менен этишти сүйлөмдүн аягына коюуну сактап калганы менен, оозеки тилде жана татаал синтаксистик конструкцияларда этиштердин орду өзгөрүп турат. Негизги айырмачылык — аныктооч менен аныкталуучу сөздүн өз ара байланышында байкалат.
Кыргыз тилинде аныктооч дайыма аныкталуучу сөздүн алдында келет. Мисалы: "кызыл китеп" (кызыл - аныктооч, китеп - аныкталуучу). Тажик тилинде болсо изафеттик байланыш колдонулат, мында аныкталуучу сөз биринчи келип, ага атайын "-и" мүчөсү (изафет) жалганат да, андан кийин аныктооч сөз жазылат. Мисалы: "китоби сурх" (китоб - китеп, сурх - кызыл). Бул айырмачылык котормочудан сүйлөмдүн түзүлүшүн толугу менен тескери өзгөртүүнү жана изафеттик байланыштарды кылдат курууну талап кылат.
Грамматикалык нюанстар: Жөндөмөлөр жана предлогдор
Кыргыз тили агглютинативдик тил болгондуктан, сөздөргө уланган мүчөлөр (суффикстер) аркылуу грамматикалык маанилер берилет. Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар (атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш). Бул жөндөмөлөрдүн ар бири сөздүн маанисин өзгөртүп, сүйлөмдөгү сөздөрдүн өз ара байланышын камсыз кылат.
Тажик тилинде жөндөмө категориясы дээрлик жокко эсе. Мында жөндөмө мүчөлөрүнүн милдетин ар кандай предлогдор (ба, дар, аз, барои ж.б.) жана сөздөрдүн жайгашуу тартиби аткарат. Котормочу кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрүн тажик тилинин тиешелүү предлогдоруна туура айландырышы керек. Мисалы:
- Кыргыз тилиндеги жатыш жөндөмөсү (-да/-до/-тө): "мектепте" — тажик тилине "дар мактаб" (дар — предлог) деп которулат.
- Барыш жөндөмөсү (-га/-го/-ка): "досума" — тажик тилине "ба дӯстам" (ба — предлог) деп которулат.
- Чыгыш жөндөмөсү (-дан/-дон/-тон): "тоодон" — тажик тилине "аз кӯҳ" (аз — предлог) деп которулат.
Бул өтмөлөрдү жана предлогдордун синтаксистик ролун так билбей туруп, сабаттуу котормо жасоо мүмкүн эмес. Котормочудан кыргыз тилинин морфологиясын да, тажик тилинин предлогдук системасын да терең өздөштүрүү талап кылынат.
Лексикалык өзгөчөлүктөр жана "котормочунун жалган достору"
Кыргыз жана тажик тилдери кылымдар бою бир аймакта жашап келгендиктен, бири-бирине чоң лексикалык таасир тийгизген. Өзгөчө кыргыз тилинде ислам дини жана орто кылымдык маданий байланыштар аркылуу кирген араб жана фарс (тажик) сөздөрү абдан көп. Мисалы: "китеп" (китоб), "калем" (қалам), "аба" (ҳаво), "базар" (бозор), "нан" (нон) сыяктуу жүздөгөн сөздөр эки тилде тең колдонулат жана бирдей маанини билдирет.
Бирок бул жерде котормочулар үчүн эң чоң коркунуч бар, ал — "котормочунун жалган достору" (семантикалык шайкеш келбөөчүлүк). Кээ бир сөздөр эки тилде тең бирдей угулганы же окшош жазылганы менен, алардын мааниси же семантикалык боёгу ар башка болушу мүмкүн. Мисалы, кыргыз тилиндеги айрым коомдук-саясий же күнүмдүк сөздөр тажик тилинде эскирген же таптакыр башка маанини билдириши ыктымал. Котормо учурунда ар бир орток сөздүн контексттик маанисин сөздүк аркылуу текшерип туруу зарыл.
Маданий реалияларды которуу жана локалдаштыруу
Маданий реалиялар — бул белгилүү бир элдин тарыхына, турмуш-тиричилигине, каада-салтына тиешелүү болгон уникалдуу түшүнүктөр. Кыргыз эли тарыхый жактан көчмөн турмуштун маданиятын алып жүрсө, тажик эли көбүнчө отурукташкан дыйканчылык жана шаардык маданиятты өнүктүргөн. Бул айырмачылык тилде ачык чагылдырылат.
Кыргыз тилиндеги көчмөн турмушка тиешелүү сөздөрдү (мисалы: жайлоо, боз үй, устукан, кымыз, шырдак) тажик тилине түз которуу мүмкүн эмес. Мындай учурда котормочу төмөнкү ыкмаларды колдонот:
- Транслитерация же транскрипция: Сөздү ошол бойдон тажик тамгалары менен жазуу (мисалы, "қимиз", "ширдак") жана анын маанисин тексттин ичинде кыскача түшүндүрүү.
- Түшүндүрмө котормо: Сөздүн маанисин сүйлөм ичинде же шилтемеде (сноска) кеңири түшүндүрүп кетүү.
- Аналог издөө: Тажик маданиятынан эң жакын маанидеги түшүндүрмөнү же окшош кубулушту табуу (бирок бул ыкма кыргыз маданиятынын өзгөчөлүгүн жоготуп коюшу мүмкүн экенин эске алуу керек).
Кыргыз тилинен тажик тилине которуу боюнча пайдалуу кеңештер
Сапаттуу жана профессионалдуу котормо түзүү үчүн төмөнкү эрежелерди жана кеңештерди эске алуу сунушталат:
- Контекстти терең талдоо: Сөзмө-сөз которуудан алыс болуңуз. Сүйлөмдүн жалпы маанисин түшүнүп, аны тажик тилинин табигый сүйлөм түзүлүшүнө ылайыктап кайра куруңуз.
- Изафеттик конструкцияларды өздөштүрүү: Тажик тилиндеги "-и" изафетин туура колдонуу — тексттин сабаттуулугунун негизги көрсөткүчү. Эки же андан көп зат атооч катары менен келгенде алардын байланышын кылдат текшериңиз.
- Маалыматтык булактарды жана сөздүктөрдү колдонуу: Эки тилдин тең академиялык сөздүктөрүн, фразеологиялык сөздүктөрүн дайыма колдонуңуз. Синонимдердин көптүгү текстти байытууга жана маанини так берүүгө жардам берет.
- Локалдык диалектилерди эске алуу: Тажикстандын айрым аймактарында (мисалы, кыргыздар байырлаган Жерге-Тал же Мургаб аймактарында) кыргыз тилинин таасири күчтүү. Ал эми расмий адабий тажик тили үчүн которгондо стандарттык адабий ченемдерди гана колдонуу керек.
- Кесиптик редакциялоо: Даяр болгон котормону тажик тили эне тили болгон адиске (native speaker) текшертиңиз. Бул стилистикалык каталарды жана табигый эмес угулган сүйлөмдөрдү жоюуга жардам берет.
Кыргыз тилинен тажик тилине которуу — бул эки тилдин лингвистикалык назик жактарын гана эмес, алардын тарыхый байланыштарын да терең түшүнүүнү талап кылган чыгармачылык процесс. Жогоруда айтылган кеңештерди жана эрежелерди колдонуу менен сиз окурмандарга түшүнүктүү, так жана жогорку сапаттагы маалыматты жеткире аласыз.