Тарҷумаи мустақим байни забонҳое, ки ба оилаҳои забонии комилан мухталиф тааллуқ доранд ва аз ҷиҳати ҷуғрофию фарҳангӣ аз ҳамдигар дуранд, ҳамеша яке аз вазифаҳои мураккаб, вале ҷолиб барои тарҷумонон ва забоншиносон ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ, ки як забони ҳиндуаврупоӣ (шахаи эронӣ) мебошад, ва забони хоса (Xhosa), ки яке аз забонҳои расмии Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ буда, ба оилаи забонҳои банту (гурӯҳи нгунӣ) шомил аст, намунаи барҷастаи чунин ҷуфтҳои забонӣ мебошанд. Ин ду забон на танҳо дар сохтори грамматикӣ ва синтаксисӣ, балки дар тарзи тафаккури забонӣ ва инъикоси фарҳангӣ фарқҳои куллӣ доранд. Дар ин мақола мо нозукиҳои асосии тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони хоса, чолишҳои сохторӣ ва маслиҳатҳои амалиро барои тарҷумонон баррасӣ мекунем.
Фарқиятҳои синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Яке аз аввалин чолишҳое, ки тарҷумон ҳангоми тарҷумаи матн аз тоҷикӣ ба хоса бо он рӯ ба рӯ мешавад, тартиби ҷойгиршавии аъзои ҷумла мебошад. Дар забони тоҷикӣ сохтори стандартии ҷумла одатан ҳамчун Субъект-Объект-Феъл (SOV) амал мекунад, яъне феъл дар охири ҷумла меояд. Гарчанде ки дар забони тоҷикӣ бо сабаби озодии нисбии тартиби калимаҳо ва истифодаи бандакҳо тағйирот имконпазир аст, сохтори асосӣ устувор мемонад.
Баръакс, забони хоса сохтори қатъии Субъект-Феъл-Объект (SVO)-ро пайравӣ менамояд. Ин маънои онро дорад, ки тарҷумон бояд ҷумлаи тоҷикиро пурра таҳлил карда, феълро аз охири ҷумла ба баъди мубтадо дар забони хоса кӯчонад. Ин раванд на танҳо тағйири оддии ҷои калимаҳо, балки бозсозии куллии фикр ва муносибатҳои синтаксисиро талаб мекунад, то ки матни ниҳоӣ барои гӯяндагони забони хоса табиӣ ва равон садо диҳад.
Системаи мураккаби синфҳои исм дар забони хоса
Забони тоҷикӣ категорияи ҷинси грамматикӣ (мардона, занона ва миёна) надорад ва исмҳо бе ягон нишондиҳандаи ҷинсият истифода мешаванд. Аммо забони хоса дорои системаи хеле мураккаб ва шохадор бо номи "синфҳои исм" (Noun Classes) мебошад. Дар ин забон зиёда аз 15 синфи исм мавҷуд аст, ки онҳо тавассути пешвандҳо (префиксҳо) муайян карда мешаванд. Ин синфҳо исмҳоро дар асоси хусусиятҳои хосашон (одамон, ҳайвонот, дарахтон, ашёҳои беҷон, асбобҳо, мафҳумҳои абстрактӣ ва ғайра) гурӯҳбандӣ мекунанд.
Ин хусусияти забонӣ раванди тарҷумаро аз тоҷикӣ ба хоса аз чанд ҷиҳат мураккаб месозад:
- Мувофиқати аллитеративӣ (Alliterative Concord): Пешванди исм муайян мекунад, ки кадом пешвандҳо бояд ба феълҳо, сифатҳо, ҷонишинҳо ва шумораҳои вобаста ба он исм илова карда шаванд. Тамоми ҷумла бояд бо пешванди исми асосӣ ҳамоҳанг ва ҳамовоз бошад.
- Муайянкунии синфи дуруст: Тарҷумон бояд ҳангоми интихоби муодили исми тоҷикӣ дар забони хоса дақиқ донад, ки он калима ба кадом синф тааллуқ дорад, то тамоми сохтори ҷумларо дуруст тарҳрезӣ кунад. Хато дар интихоби синф боиси нофаҳмо шудани тамоми ҷумла мегардад.
Агглютинасия ва сохтори феълҳо
Забони хоса як забони агглютинативии классикӣ мебошад. Ин маънои онро дорад, ки ба решаи феъл пешвандҳо ва пасивандҳои зиёде илова карда мешаванд, ки маъноҳои мухталифро аз қабили замон, шахс, шумора, самт, намуди ҳаракат, вазифа ва ҳатто объектро ифода мекунанд. Дар натиҷа, як ҷумлаи пурраи тоҷикӣ, ки аз чанд калимаи мустақил иборат аст, метавонад дар забони хоса ба як калимаи дарозу мураккаби воҳид табдил ёбад.
Барои мисол, ҷумлаи тоҷикии "Ман онҳоро надидаам"-ро дида мебароем. Дар забони хоса ин фикр бо як калима ифода карда мешавад: Andibabonanga. Таҳлили ин калима нишон медиҳад, ки он аз қисмҳои зерин иборат аст:
- A- пешванди инкори умумӣ,
- ndi- ҷонишини шахси аввали танҳо (ман),
- ba- нишондиҳандаи объект (онҳо - марбут ба синфи одамон),
- bon- решаи феъли "дидан",
- -anga пасиванди инкори замони гузашта.
Барои тарҷумони тоҷикзабон зарур аст, ки ин сохтори мураккаби калимасозиро амиқ дарк намояд, то тавонад тобишҳои нозуки замонҳо, ҳолатҳо ва муносибатҳои байни субъект ва объектро дақиқ ва бидуни гум кардани маъно ба забони хоса интиқол диҳад.
Мутобиқсозии контексти фарҳангӣ ва фразеология
Фарҳанги тоҷикон ва фарҳанги халқи хоса дорои заминаҳои комилан мухталифи таърихӣ мебошанд. Фарҳанги тоҷикӣ таърихан бо тамаддуни кишоварзӣ, шаҳрдорӣ, форсизабонӣ ва анъанаҳои исломӣ алоқаманд аст. Дар навбати худ, фарҳанги хоса дорои анъанаҳои бойи шифоҳӣ, сохтори иҷтимоии қабилавӣ ва робитаи зич бо табиат ва олами ҳайвоноти Африқои Ҷанубӣ мебошад. Ин тафовутҳо дар раванди тарҷума мушкилоти зиёдеро эҷод мекунанд:
- Мафҳумҳои динӣ ва фалсафӣ: Истилоҳот ва мафҳумҳои марбут ба ислом ва фалсафаи шарқӣ, ки дар забони тоҷикӣ хеле маъмуланд (масалан, баракат, дуо, савоб, қисмат, тақдир), дар забони хоса муодили мустақим ва дақиқ надоранд. Тарҷумон бояд усулҳои тавзеҳӣ ё тарҷумаи тасвириро истифода барад, то маънои аслии диниро барои хонандаи хосазабон равшан созад.
- Сохтори оилавӣ ва хешутаборӣ: Низоми хешутаборӣ дар байни хосаҳо дорои вожаҳои махсус аст, ки вобаста ба синну сол, ҷинс ва мақоми иҷтимоӣ фарқ мекунанд. Масалан, калимаи "ака" ё "хоҳар" дар тоҷикӣ вобаста ба контексти оилавии хоса метавонад ба чанд калимаи мухталиф тарҷума шавад.
- Идиомаҳо ва зарбулмасалҳо: Зарбулмасалҳои тоҷикӣ, ки аксар вақт ба шоирӣ, таҷрибаи кишоварзӣ ва таърихи минтақа асос ёфтаанд, бояд ба зарбулмасалҳои хоса, ки бештар аз ҳаёти чӯпонӣ ва ҳайвоноти маҳаллӣ илҳом гирифтаанд, мутобиқ карда шаванд.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонони касбӣ
Барои ба даст овардани тарҷумаи босифат, дуруст ва аз ҷиҳати фарҳангӣ мутобиқшуда аз забони тоҷикӣ ба забони хоса, риояи тавсияҳои зерин муҳим аст:
- Истифодаи забони миёнарав бо эҳтиёти зиёд: Азбаски луғатҳои мустақими дузабонаи тоҷикӣ-хоса амалан мавҷуд нестанд, тарҷумонон аксар вақт забони англисиро ҳамчун пули миёнарав истифода мебаранд. Дар ин раванд хатари аз байн рафтани тобишҳои нозуки маъноӣ ҳангоми тарҷумаи дукарата (тоҷикӣ-англисӣ ва сипас англисӣ-хоса) хеле зиёд аст. Тарҷумон бояд матни аслии тоҷикиро ҳамеша дар назар дошта бошад.
- Таҳлили амиқи синтаксиси забони хоса: Пеш аз оғози тарҷума сохтори ҷумлаи тоҷикиро ба қисмҳои мантиқӣ тақсим кунед ва онро дар асоси қоидаи SVO-и забони хоса аз нав тарҳрезӣ кунед.
- Омӯзиши фонетика ва транслитератсия: Забони хоса бо садоҳои кликии худ (Click sounds), ки бо ҳарфҳои c, q, x ифода мешаванд, маъруф аст. Донистани ин садоҳо ва тарзи дурусти навишти онҳо барои транслитератсияи дурусти номҳои хоси тоҷикӣ ба хоса ва баръакс аҳамияти калон дорад.
- Ҳамкорӣ бо гӯяндагони бумии забон (Native Speakers): Барои матнҳои муҳим ва бадеӣ ҳамеша тавсия дода мешавад, ки матни ниҳоӣ аз ҷониби як гӯяндаи бумии забони хоса таҳрир карда шавад, то аз истифодаи ибораҳои сунъӣ ва нотабиӣ пешгирӣ карда шавад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони хоса на танҳо иваз кардани калимаҳо аз як луғат ба луғати дигар, балки сохтани пули мустаҳками фарҳангӣ ва зеҳнӣ байни ду тамаддуни гуногун мебошад. Танҳо фаҳмиши амиқи нозукиҳои грамматикӣ, синтаксисӣ ва фарҳангии ҳарду забон метавонад муваффақияти тарҷумонро дар ин роҳи душвор ва пурифтихор таъмин созад.