די קונסט פֿון איבערזעצן צווישן ייִדיש, אַ שפּראַך מיט טיפע וואָרצלען אין דער ייִדישער געשיכטע פֿון מיזרח-און-מערב אייראָפּע, און אַלבאַניש, אַן איינציקע אינדאָ-אייראָפּעאישע שפּראַך פֿון די באַלקאַנען, פֿאָדערט אָן איין ספק אַ טיפע קענטעניש פֿון ביידע לינגוויסטישע סיסטעמען. הגם די צוויי שפּראַכן האָבן זיך היסטאָריש כמעט נישט געטראָפן אין טאָג-טעגלעכן לעבן, פֿאָדערט דער הײַנטיקער גלאָבאַלער קאָנטעקסט פֿון אַקאַדעמישע פֿאָרשונגען, דיפּלאָמאַטישע באַציִונגען און ליטעראַרישער אויסביטונג אַ פּינקטלעכע און פֿאַכמענישע איבערזעצונג-מעטאָדאָלאָגיע. דער אַרטיקל וועט אַנאַליזירן די וויכטיקסטע אַספּעקטן פֿונעם איבערזעצונג-פּראָצעס פֿון ייִדיש אויף אַלבאַניש, אָנווײַזנדיק אויף די גראַמאַטישע, לעקסיקאַלישע און קולטורעלע אַרויספֿאָדערונגען.
די לינגוויסטישע סטרוקטורן: אַ פֿאַרגלײַך צווישן צוויי וועלטן
ייִדיש איז אַ גערמאַנישע שפּראַך וואָס האָט אין זיך אינטעגרירט שטאַרקע סלאַווישע און העברעיִש-אַרמישע (לשון-קודש) עלעמענטן. איר סינטאַקס פֿאָלגט דער עיקר דעם דײַטשמערישן מוסטער פֿון V2 (ווערב אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ). פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַלבאַניש (Shqip) אַן אייגענשטענדיקע צווײַג פֿון דער אינדאָ-אייראָפּעאישער משפּחה, וואָס פֿאַרמאָגט צוויי הויפּט-דיאַלעקטן: געגיש (Gheg) אין צפֿון און טאָסקיש (Tosk) אין דרום, וואָס לעצטערע דינט ווי דער יסוד פֿאַר דער סטאַנדאַרטער שפּראַך.
בײַם איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף אַלבאַניש, מוז דער איבערזעצער פֿאַרשטיין די פֿאָלגנדע גראַמאַטישע דיפֿערענצן:
- באַשטימקייט און אומבאַשטימקייט פֿון זאַכוואָרט: אין ייִדיש ווערט די באַשטימקייט אויסגעדריקט דורך אַן אַרטיקל פֿאַרן זאַכוואָרט (דער, די, דאָס). אין אַלבאַניש, פֿאַרקערט, ווערט עס אויסגעדריקט דורך סופֿיקסן (נאָכקלאַנגען) וואָס ווערן צוגעקלעפּט צום סוף פֿונעם וואָרט (למשל: "libër" מיינט אַ בוך, און "libri" מיינט דאָס בוך).
- קאַזוסן (פֿאַלן): ייִדיש פֿאַרמאָגט דרײַ קאַזוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו). אַלבאַניש ניצט אַ סיסטעם פֿון פֿינף קאַזוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, געניטיוו, דאַטיוו און אַבלאַטיוו). דאָס איבערזעצונג פֿון ייִדישן דאַטיוו אָדער אַקוזאַטיוו אויף אַלבאַניש פֿאָדערט אָפט די ריכטיקע סעלעקציע פֿון פּרעפּאָזיציעס אָדער קאַזוס-ענדיקונגען צו האַלטן דעם אָריגינעלן זינען.
- די באַהאַנדלונג פֿון ווערבן: די צײַטן און אַספּעקטן פֿון ווערבן אין ביידע שפּראַכן זענען היבש אַנדערש. ייִדיש ניצט אָפט אַנאַליטישע פֿאָרמעס פֿאַר דער פֿאַרגאַנגענהייט (מיט "האָבן" אָדער "זײַן"), בשעת אַלבאַניש פֿאַרמאָגט סײַ סינטעטישע סײַ אַנאַליטישע פֿאָרמעס (למשל, די פּשוטע פֿאַרגאַנגענהייט - koha e kryer e thjeshtë).
די אַרויספֿאָדערונג פֿון לשון-קודש און קולטורעלע באַגריפֿן
איינער פֿון די שווערסטע אַספּעקטן פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש איז די הויכע קאָנצענטראַציע פֿון העברעיִשע און אַראַמישע ווערטער וואָס טראָגן טיפע רעליגיעזע און קולטורעלע משמעותן. ווערטער ווי "חוצפּה", "נשמה", "מיצווה" אָדער "יונטעוו" האָבן נישט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין דער אַלבאַנישער שפּראַך, וואָס איז היסטאָריש באַאײַנפֿלוסט געוואָרן פֿון לאַטײַן, גריכיש, טורקיש און סלאַווישע שפּראַכן.
פֿאַר אַזעלכע פֿאַלן מוז דער איבערזעצער אָנווענדן ספּעציפֿישע סטראַטעגיעס:
- דיסקריפּטיווע איבערזעצונג (באַשרײַבונג): אָנשטאָט זוכן איין וואָרט, קען מען אויסדריקן דעם באַגריף דורך אַ קורצע פֿראַזע. למשל, דאָס וואָרט "שבת" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "dita e shtunë e shenjtë" (דער הייליקער שבת-טאָג) אָדער פּשוט דערקלערט ווערן אין אַ פֿוסנאָטע.
- טראַנסליטעראַציע און לוימיקע אַדאַפּטאַציע: אויב דער טעקסט איז אַקאַדעמיש אָדער ליטעראַריש, קען מען האַלטן דאָס וואָרט אין אַלבאַנישער טראַנסליטעראַציע (למשל: "hucpa" פֿאַר חוצפּה) מיט אַ קורצער דערקלערונג פֿאַרן אַלבאַנישן לייענער.
- סעמאַנטישע עקוויוואַלענטן: געפֿינען ווערטער אין אַלבאַניש וואָס טראָגן ענלעכע קולטורעלע וואָג, אפילו אויב די רעליגיעזע וואָרצלען זענען אַנדערש (למשל, ניצן טערמינען פֿון אָטאָמאַנישן אָדער קריסטלעכן מקור צו אָנווײַזן אויף רעספּעקט אָדער גײַסטיקייט).
סינטאַקטישע פֿלעקסיביליטעט און וואָרט-אָרדנונג
די וואָרט-אָרדנונג אין ייִדיש איז גאַנץ שטרענג ווען עס קומט צו דער פּאָזיציע פֿונעם ווערב. אין אַלבאַניש, כאָטש די מערסט פֿאַרשפּרייטע סטרוקטור איז SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט), איז די וואָרט-אָרדנונג פֿיל מער פֿלעקסיבל דאַנק די רײַכע קאַזוס-ענדיקונגען וואָס מאַכן קלאָר ווער עס איז דער טוער און ווער עס איז דער אָביעקט. אַן איבערזעצער מוז זײַן אָפּגעהיט נישט צו קאָפּירן די ייִדישע וואָרט-אָרדנונג בלינדערהייט, ווײַל דאָס קען שאַפֿן אַ קינסטלעכן און שווערן אַלבאַנישן טעקסט.
אַ הויפּט-עצה אין דעם געביט איז צו קאָנצענטרירן זיך אויפֿן פֿלוס פֿונעם אַלבאַנישן זאַץ (rrjedhshmëria). דער ציל איז אַז דער לייענער אין טיראַנע אָדער פּרישטינע זאָל לייענען דעם טעקסט ווי אַן אָריגינעלע אַלבאַנישע שאַפֿונג, נישט ווי אַ שווערע איבערזעצונג פֿון אַן מיזרח-אייראָפּעאישער ייִדישער סביבֿה.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף אַלבאַניש
אויב איר פֿירט אויס אַן איבערזעצונג-פּראָיעקט צווישן די צוויי שפּראַכן, האַלט אין זינען די פֿאָלגנדע פּונקטן:
- ניצט קאָנטעקסטועלע ווערטערביכער: וויבאַלד עס זענען כמעט נישטאָ קיין דירעקטע ייִדיש-אַלבאַניש ווערטערביכער, מוז מען אָפט ניצן דײַטש, ענגליש אָדער רוסיש ווי אַ פֿאַרמיטלער-שפּראַך. פֿאַרגלײַכט די דעפֿיניציעס אין עטלעכע קוואַלן צו פֿאַרמײַדן טעותים.
- פֿאַרשטייט דעם היסטאָרישן קאָנטעקסט: ייִדישע טעקסטן פֿון פֿאַר דער צווייטער וועלט-מלחמה פֿאַרמאָגן אַנדערע לעקסיקאַלישע באַדײַטונגען ווי הײַנטיקע חסידישע ייִדיש. דאָס זעלבע גילט פֿאַר אַלבאַניש, וווּ די שפּראַך אין קאָסאָוואָ קען האָבן אַ ביסל אַנדערע לעקסיקאַלישע איינפֿלוסן ווי אין אַלבאַניע גופֿא פֿאַר דעם לאַנגן קאָמוניסטישן פּעריאָד.
- קאָנטראָלירט די אידיאָמען: אידיאָמען קענען נישט איבערגעזעצט ווערן וואָרט-בײַ-וואָרט. צום בײַשפּיל, דער ייִדישער אויסדרוק "האַקן אַ טשײַניק" דאַרף איבערגעזעצט ווערן מיט אַן אַלבאַנישן עקוויוואַלענט וואָס מיינט צו רעדן צו פֿיל אָדער נערווירן עמעצן (ווי למשל "flet pa lidhje" אָדער "bën dërr-dërr").
- טאָפּל-איבערקוקונג דורך אַ מוטער-שפּראַכלער: נאָכן ענדיקן די אַרבעט, לאָזט אַן אַלבאַנישן רעדאַקטאָר איבערקוקן דעם סטיל פֿונעם טעקסט צו פֿאַרזיכערן די גראַמאַטישע און סטיליסטישע פּינקטלעכקייט פֿון דער ענד-איבערזעצונג.
די ראָלע פֿון טעכנאָלאָגיע אין דער מאָדערנער איבערזעצונג
הײַנט צו טאָג שפּילן מאַשין-איבערזעצונג און קאַט-כלי (CAT Tools) אַ גרויסע ראָלע אין דער פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצונג-וועלט. אָבער, צוליב דעם וואָס ייִדיש און אַלבאַניש זענען ביידע רעלאַטיוו ווייניק-רעסורסירטע שפּראַכן אין די דיגיטאַלע באַזעס (low-resource languages), קענען די אָטאָמאַטישע סיסטעמען מאַכן גראָבע גראַמאַטישע און סעמאַנטישע פֿעלערן. דער מאַנועלער איבערקוק און די מענטשלעכע אינטעליגענץ פֿונעם איבערזעצער בלײַבן די מערסט קריטישע פֿאַקטאָרן פֿאַר אַ הויך-קוואַליטאַטיווע רעזולטאַט.