ትርጉም ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ ቃላትን በቀጥታ ማዛወር ብቻ ሳይሆን፣ የአስተሳሰብ ዘይቤን፣ ባህልን እና መልዕክትን በትክክል የማስተላለፍ ውስብስብ ሂደት ነው። በአፍሪካ ቀንድ እጅግ ሰፊ ተናጋሪ ካለው የአፍሮ-እስያዊ የቋንቋ ቤተሰብ አባል ከሆነው አማርኛ ወደ ኢንዶ-አውሮፓዊ የቋንቋ ቤተሰብ ልዩ ቅርንጫፍ ወደሆነው አልባንኛ መተርጎም ደግሞ ልዩ ጥንቃቄ እና ጥልቅ እውቀትን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ አልባንኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ላይ የሚያጋጥሙትን መዋቅራዊ ልዩነቶች፣ የትርጉም ስልቶችን፣ የሕግና ቴክኒካዊ ሰነዶችን አያያዝ እና ለተርጓሚዎች ጠቃሚ የሆኑ ምክሮችን በዝርዝር ያብራራል።
የአማርኛ እና የአልባንኛ ቋንቋዎች ሰዋሰዋዊ እና መዋቅራዊ ልዩነቶች
የሁለቱን ቋንቋዎች የትርጉም ስራ በተሳካ ሁኔታ ለማከናወን በመጀመሪያ በመዋቅራቸው መካከል ያለውን ልዩነት መረዳት ወሳኝ ነው። አማርኛ የራሱ የሆነ የግዕዝ ፊደል ሥርዓት ያለው ሲሆን፣ አልባንኛ ደግሞ በላቲን ፊደላት ላይ የተመሰረተ የራሱ የፊደል ገበታ አለው። ይህ የፊደል ልዩነት በራሱ በጽሁፍ ደረጃ ከፍተኛ ትኩረትን የሚሻ የመጀመሪያው ምዕራፍ ነው። በተጨማሪም የአጻጻፍ ስልቱና የድምፅ አወጣጡ ልዩነት በትርጉም ስራዎች ላይ የራሱን ተጽዕኖ ያሳርፋል።
በሁለተኛ ደረጃ፣ የዓረፍተ ነገር መዋቅር (Syntax) የሰማይና የምድር ያህል ልዩነት አለው። አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የዓረፍተ ነገር መዋቅርን የሚከተል ሲሆን፣ አልባንኛ ደግሞ የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) መዋቅርን ይጠቀማል። ይህ ማለት ከአማርኛ ወደ አልባንኛ ሲተረጎም የአረፍተ ነገሩን ቅደም ተከተል ሙሉ በሙሉ መቀየርና እንደ አልባንኛ ሰዋሰዋዊ ህግ ማዋቀር ያስፈልጋል። ለምሳሌ በአማርኛ "እሱ መጽሐፉን በጠረጴዛው ላይ አስቀመጠ" የሚለው አረፍተ ነገር በአልባንኛ ሲዋቀር "እሱ አስቀመጠ መጽሐፉን በጠረጴዛው ላይ" (Ai vendosi librin mbi tavolinë) በሚል ቅደም ተከተል መሆን አለበት።
በአራተኛ ደረጃ፣ የግሥ አወቃቀር ልዩነት ሌላው ፈታኝ ገጽታ ነው። የአማርኛ ግሦች ባለቤትን፣ ተሳቢንና ሌሎችንም ሰዋሰዋዊ መረጃዎች በአንድ ላይ አጣምረው የሚይዙ (Agglutinative) ሲሆኑ፣ በአልባንኛ ግን ግሦች በተለያዩ ሁኔታዎች (Indicative, Subjunctive, Conditional, Admirative) እና ጊዜያት የሚረቡ በመሆናቸው እያንዳንዱን የአማርኛ ግሥ መልዕክት ወደ አልባንኛ በአግባቡ መተንተን ያስፈልጋል።
በአምስተኛ ደረጃ፣ የአልባንኛ ቋንቋ ስሞችን በጾታ (ተባዕት፣ አንስት እና መካከለኛ) እንዲሁም በስም ማርጃዎች (Cases) የመለየት ውስብስብ ሥርዓት አለው። አልባንኛ አምስት ወይም ስድስት ዋና ዋና የስም ማርጃዎችን (Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Ablative) የሚጠቀም ሲሆን፣ የስሙ ፍጻሜ እንደ ዓረፍተ ነገሩ ተግባር ይለዋወጣል። በአማርኛ ግን የስም ማርጃዎች በአብዛኛው በቅድመ-ቅጥያዎች እና ድህረ-ቅጥያዎች (ለምሳሌ፦ ለ-፣ ከ-፣ -ን፣ -ላ) አማካኝነት ስለሚገለጹ፣ ይህንን ከአልባንኛ የስም ማርጃ ሥርዓት ጋር ማዛመድ ከፍተኛ የሰዋስው ክህሎትን ይጠይቃል።
በባህል እና አውድ መካከል የሚፈጠሩ የትርጉም ተግዳሮቶች
ቋንቋ የባህል ማንጸባረቂያ መስታወት ነው። አማርኛ ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖት፣ ከእስልምና፣ ከታሪክ እና ከረጅም ዘመናት የማኅበራዊ እሴቶች ጋር የተቆራኙ በርካታ ምስጢራዊ አገላለጾች፣ ዘይቤያዊ ንግግሮች እና ምሳሌያዊ አባባሎች አሉት። በአንጻሩ የአልባንኛ ቋንቋ በባልካን ቀጠና ባህል፣ በሜዲትራኒያን አኗኗር እና በታሪካዊ የኦቶማን ኢምፓየር ተጽዕኖዎች ውስጥ ያለፈ ነው።
ለአብነት ያህል፣ የአማርኛን "ሆድ ያባባውን በአንጀት ይበላዋል" ወይም "ከእባብ እንቁላል እርግብ አይጠብቅም" የሚሉትን ምሳሌያዊ አባባሎች በቀጥታ ወደ አልባንኛ መተርጎም ትርጉም አልባ ያደርጋቸዋል። ይልቁንም፣ ተርጓሚው በአልባንኛ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ መልዕክት እና ስሜት ሊያስተላልፉ የሚችሉ አቻ ምሳሌያዊ አባባሎችን መፈለግ አለበት። ይህ ሂደት 'ባህላዊ አቻነትን መፈለግ' (Cultural Equivalence) ተብሎ የሚጠራ ሲሆን፣ ትርጉሙ ህያው፣ ተፈጥሯዊ እና ለአንባቢው ቅርብ እንዲሆን ያደርጋል።
በተጨማሪም የክብር አገላለጾች ሌላው ትኩረት የሚሻ ጉዳይ ነው። በአማርኛ "እርስዎ" ወይም "አንቱ" የሚሉትን የክብር መጠሪያዎች በመጠቀም የሚገለጸውን አክብሮት በአልባንኛ ሰዋስው ውስጥ ሁለተኛ የብዙ ቁጥር መጠሪያ የሆነውን "Ju" (እናንተ) በመጠቀም በአግባቡ ማስተላለፍ ያስፈልጋል። ይህንን አለማድረግ በትህትና አቀራረብ ላይ መዛባትን ሊፈጥር ይችላል።
የሕግ፣ የቴክኒክ እና የአካዳሚክ ሰነዶች ትርጉም
ከአማርኛ ወደ አልባንኛ የሚተረጎሙ ሰነዶች በአብዛኛው ህጋዊ፣ አካዳሚክ ወይም ቴክኒካዊ ይዘት ያላቸው ናቸው። እነዚህ ሰነዶች ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚሹና ስህተትን የማይታገሱ ናቸው።
- ህጋዊ ሰነዶች፦ የልደት ምስክር ወረቀቶች፣ የጋብቻ ሰነዶች እና ውሎች በሚተረጎሙበት ጊዜ በአልባኒያ እና በኮሶቮ የህግ ሥርዓቶች ውስጥ ጥቅም ላይ የሚውሉትን ትክክለኛ የህግ ቃላት (Legal Terminology) መጠቀም ያስፈልጋል።
- የአካዳሚክ ሰነዶች፦ የትምህርት ማስረጃዎችና የክፍል ውጤቶች (Transcripts) በሚተረጎሙበት ጊዜ የኢትዮጵያን የትምህርት ሥርዓት ምዘና ከአልባኒያ የትምህርት መዋቅር ጋር ማነጻጸርና ማብራሪያ መስጠት አስፈላጊ ሊሆን ይችላል።
- ቴክኒካዊ ጽሑፎች፦ በሳይንስ፣ በህክምና ወይም በቴክኖሎጂ ዘርፎች የሚዘጋጁ መመሪያዎች በሚተረጎሙበት ጊዜ ዓለም አቀፍ ደረጃቸውን የጠበቁ ቃላትን መጠቀምና በሁለቱም ወገኖች ዘንድ ተቀባይነት ያላቸውን አቻ ቃላት መምረጥ ያስፈልጋል።
ለተሳካ የትርጉም ስራ ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ አልባንኛ የሚደረገውን የትርጉም ጥራት ከፍ ለማድረግ እና ተደራሽነቱን ለማረጋገጥ የሚረዱ ቁልፍ ነጥቦች የሚከተሉት ናቸው፦
- ባለሙያ እና የአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎችን ማሳተፍ፦ ዋናውን የአማርኛ ጽሑፍ በትክክል ለመረዳት የአማርኛ ቋንቋ ባለሙያዎችን ማማከር፣ እንዲሁም የመጨረሻው የአልባንኛ ትርጉም ተፈጥሯዊና ሰዋሰዋዊ መሆኑን ለማረጋገጥ በአልባንኛ አፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪ በሆነ ባለሙያ (Native Speaker) ማስገምገም እና ማረም ወሳኝ ነው።
- የቀጥታ ትርጉምን ማስወገድ፦ ቃላትን በቃላት መተርጎም የዓረፍተ ነገሩን ፍሰት ያበላሻል። ትኩረት መደረግ ያለበት በዓረፍተ ነገሩ አጠቃላይ መልዕክት፣ ድምጽ እና አውድ ላይ መሆን አለበት።
- የተርሚኖሎጂ (የቃላት መዝገብ) ማዘጋጀት፦ በትላልቅ ፕሮጀክቶች ላይ ወጥነትን ለመጠበቅ፣ ለተደጋጋሚ ቃላት እና ልዩ ቴክኒካዊ ቃላት የአማርኛ-አልባንኛ የቃላት መፍቻ አስቀድሞ ማዘጋጀት ስራን ያቀልላል።
- የቴክኖሎጂ መሣሪያዎችን በጥንቃቄ መጠቀም፦ እንደ CAT (Computer-Assisted Translation) መሣሪያዎችን መጠቀም ጠቃሚ ቢሆንም፣ ለአማርኛ እና ለአልባንኛ ቋንቋዎች ያላቸው የመረጃ ክምችት አነስተኛ በመሆኑ ማሽን-ነክ ትርጉሞችን በሰው እጅ በጥልቀት ማረም (Post-editing) የግድ አስፈላጊ ነው።
የቋንቋዎቹ ዘመናዊ አጠቃቀም እና የትርጉም የወደፊት እጣ ፈንታ
በአሁኑ ወቅት በዓለም አቀፍ ደረጃ በኢትዮጵያ እና በባልካን አገሮች መካከል ያለው የዲፕሎማሲ፣ የንግድ እና የባህል ግንኙነት እያደገ በመምጣቱ ከአማርኛ ወደ አልባንኛ የሚደረጉ የትርጉም ፍላጎቶች እየጨመሩ ይገኛሉ። በተለይም በህጋዊ ሰነዶች፣ በትምህርት፣ በቱሪዝም እና በስነ-ጽሁፍ ዘርፎች ላይ የትርጉም ፍላጎቱ ጎልቶ ይታያል።
ስለዚህ በዚህ የትርጉም መስክ ላይ የሚሰማሩ ተርጓሚዎች ሰዋሰዋዊ እውቀታቸውን ማሳደግ ብቻ ሳይሆን፣ የሁለቱን ማኅበረሰቦች ታሪክ፣ ሃይማኖት እና ማኅበራዊ መዋቅር በጥልቀት ማጥናት ይኖርባቸዋል። የሁለቱን ቋንቋዎች ልዩ ድልድይ በመገንባት፣ መልዕክቱ ያለምንም መስተጓጎል እና መዛባት ከአማርኛ ተናጋሪው ወደ አልባንኛ አንባቢ እንዲደርስ ማድረግ ዋነኛው የተርጓሚው ዓላማ ሊሆን ይገባል። ይህን ለማሳካት ደግሞ የቋንቋዎችን ስሜታዊና ባህላዊ አውድ መረዳት ቀዳሚው ተግባር ነው።