I kēia au o ka launa honua ʻana, ke lilo nei ka unuhi ʻōlelo i alahaka koʻikoʻi e hoʻopili ai i nā lāhui like ʻole o ka poepoe honua. Ma waena o kēia mau alahaka, ʻo ka unuhi ʻana mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi (he ʻōlelo Polenekia no ka ʻohana ʻōlelo ʻAukolonelia) a i ka ʻōlelo Kineana, a i ʻike ʻia paha ʻo ka ʻōlelo Chichewa (he ʻōlelo Bantu no ʻApelika Hema a me ʻApelika Hema-Hikina), he huakaʻi ia piha i ka hoihoi a me ka paʻakikī piliʻōlelo. ʻOiai he mau tausani mile ke kaʻawale ʻana o kēia mau wahi mai kekahi i kekahi, he waiwai nui ke aʻo ʻana i ka pilina a me ke kaʻina hana o ka unuhi pono ʻana ma waena o lāua ʻelua. ʻAʻole kēia he hana maʻalahi o ka hoʻololi huaʻōlelo wale nō; he hana nō ia e koi ai i ka ʻike hohonu i nā loina kūloko, nā kuʻuna, a me ke kūkulu ʻia ʻana o ka noʻonoʻo o nā kānaka ʻōlelo makuahine o Chichewa.
1. Ka Hopunaʻōlelo a me ke Kūkulu Piliʻōlelo (Syntax)
He mea nui ka hoʻomaopopo ʻana he ʻokoʻa loa ka waiho ʻana o nā māhele ʻōlelo ma waena o ka ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka ʻŌlelo Kineana. Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, hoʻohana pinepine ʻia ke kūkulu hoʻonohonoho ʻo Verb-Subject-Object (VSO). ʻO ia hoʻi, e hoʻomaka ana ka hopunaʻōlelo me ka haʻina (verb), a ukali ʻia e ke kumuhana (subject) a me ka mea e hana ʻia nei (object). No ka laʻana: "Inu ka ʻīlio i ka wai" (Inu = Verb, ka ʻīlio = Subject, ka wai = Object).
Akā hoʻi, ma ka ʻōlelo Kineana (Chichewa), hahai lākou i ke kūkulu Subject-Verb-Object (SVO), e like me ka ʻōlelo Pelekane a me ka hapanui o nā ʻōlelo Bantu ʻē aʻe. Inā e unuhi pololei ʻia ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi i luna nei me ka mālama ʻole ʻana i ke kūkulu kūpono o ka ʻōlelo Kineana, e lilo ia i mea huikau a maopopo ʻole hoʻi i ka poʻe heluhelu Kineana. Ma ka ʻōlelo Kineana, e lilo kēia i: "Galu akumwa madzi" (Galu [ka ʻīlio] = Subject, akumwa [ke inu nei] = Verb, madzi [ka wai] = Object). No laila, ʻo ka hana mua a ka mea unuhi kūpono, ʻo ia ka wāwahi ʻana i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a me ka hoʻonohonoho hou ʻana i nā māhele e like me ka lula SVO o Chichewa.
2. Ka Pūnaehana Moku Inoa (Noun Classes) ma ka ʻŌlelo Chichewa
ʻO kekahi o nā paʻakikī nui loa ma ke aʻo ʻana a me ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Chichewa, ʻo ia ka pūnaehana "Noun Class" a i ʻole nā "moku inoa". Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, hoʻohana kākou i ka ʻokoʻa ma waena o ke kino ʻō (o-class) a me ke kino ā (a-class) no ka hōʻike ʻana i ka pilina a me ke kuleana (possession), a me nā kaʻi e like me ka/ke a me nā. Akā ma ka ʻōlelo Kineana, aia he 18 mau moku inoa like ʻole e hoʻoholo ai i nā hōʻailona pili (prefixes) ma luna o nā haʻina, nā helu, a me nā hoʻohālikelike (adjectives) e pili ana i kēlā inoa.
No ka laʻana, inā ʻo ka inoa he kanaka (Class 1/2), he ʻokoʻa nā prefixes e hoʻohana ʻia ma ka hopunaʻōlelo ma mua o ka inoa no kahi mea inanimate a me nā mea ola ʻē aʻe. ʻO kēia kuʻikahi grammatical (concordance) ka mea e pono ai ka mea unuhi e paʻa i ka mākau o ka hoʻopili ʻana i nā prefix kūpono. Ke unuhi kākou i kahi huaʻōlelo Hawaiʻi e pili ana i nā kānaka, nā mea hana, a i ʻole ke ao kūlohelohe, he mea koʻikoʻi ka loaʻa ʻana o ka moku inoa kūpono ma ka ʻōlelo Kineana i mea e pololei ai ke kūkulu grammatical o ka hopunaʻōlelo i unuhi ʻia.
3. Mai ka Kaona a i ka Mwambi: Ke Kālailai ʻAna i nā Manaʻo Huna
He moʻomeheu waiwai loa ko Hawaiʻi i piha i ke kaona—ʻo ia ke ʻano o ka ʻōlelo ʻana me ka manaʻo huna a i ʻole ka manaʻo pālua i hoʻonani ʻia me ka nani o ke ao kūlohelohe a me nā hana a ka poʻe kahiko. Ke unuhi kākou i ka ʻŌlelo Hawaiʻi, aia ke kaona ma nā mele, nā ʻōlelo noʻeau, a me nā kūkā kamaʻilio maʻamau. ʻAʻole hiki ke unuhi wale ia mau huaʻōlelo ma ka manaʻo maoli (literal translation), no ka mea, e nalo loa ana ka ʻuhane a me ka manaʻo maoli o ka ʻōlelo kumu.
Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, loaʻa nō i ka poʻe heluhelu Chichewa kā lākou mau "Mwambi" (nā ʻōlelo noʻeau a me nā ʻōlelo hōʻailona) e hōʻike ana i ko lākou kuanaʻike moʻomeheu a me ko lākou naʻauao. Ke hālāwai ka mea unuhi me kekahi hopunaʻōlelo Hawaiʻi e paʻa ana i ke kaona, ʻo ke ala kūpono loa ʻo ia ka ʻimi ʻana i kekahi "Mwambi" a i ʻole kekahi kaʻina ʻōlelo Kineana e kūlike ana ka manaʻo a me ka leo naʻauao. ʻO ia ka unuhi hoʻololi moʻomeheu (cultural localization). No ka laʻana, inā e ʻōlelo kākou ma ka ʻōlelo Hawaiʻi: "ʻAʻohe hana nui ke alu ʻia", ʻo kona manaʻo hohonu ʻo ia ka holomua o ka hana ma o ka laulima ʻana. Ma ka ʻōlelo Chichewa, hiki ke hoʻohana ʻia ka ʻōlelo noʻeau: "Mutu umodzi susenza denga" (ʻAʻole hiki i ka paneʻo hoʻokahi ke amo i ke kaupaku hale), kahi e hōʻike ai i kēlā manaʻo laulima hoʻokahi.
4. Ka Puana Kani a me nā Hōʻailona Piliʻōlelo (Phonology)
He ʻokoʻa hoʻi ka pūnaehana kani o kēia mau ʻōlelo ʻelua. Loaʻa i ka ʻŌlelo Hawaiʻi kahi huapalapala liʻiliʻi me nā leo e kaukaʻi nui ʻia ma luna o ka ʻokina (glottal stop) a me ke kahakō (macron). ʻO kēia mau hōʻailona ka mea e hoʻololi loa ai i ka manaʻo o kekahi huaʻōlelo. Inā poina ka ʻokina a i ʻole ke kahakō, hiki ke loli ka manaʻo o ka huaʻōlelo mai kahi mea maikaʻi a i kahi mea kūpono ʻole.
No ka mea unuhi e hoʻololi ana i kēia mau mea i ka ʻōlelo Chichewa, he mea nui ka hoʻolohe pono ʻana i ke kani a me ka manaʻo e pili ana. ʻO ka ʻōlelo Chichewa kekahi ʻōlelo kani (tonal language) kahi e hiki ai i ke kiʻekiʻe a me ke haʻahaʻa o ka leo ke hoʻololi i ka manaʻo o ka huaʻōlelo a i ʻole ke tense o ka haʻina. ʻOiai ʻaʻole kākau pinepine ʻia nā hōʻailona kani ma ke kākau heluhelu maʻamau o Chichewa, pono nō i ka mea unuhi ke ʻike i kēlā mau loli kani i hiki ai ke koho i ka huaʻōlelo kūpono loa no ke kākau ʻana.
5. Nā Manaʻo Kōkua Mākaukau no ka Unuhi Kūpono ʻAna
I mea e kūleʻa ai ka unuhi ʻana mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Chichewa, eia kekahi mau kumu aʻo e pono ai ka mea unuhi e hahai ai:
- Mai Unuhi Literal: E pale loa i ka unuhi kulu-kahi o kēlā me kēia huaʻōlelo. E nānā mau i ka pōʻaiapili (context) holoʻokoʻa o ka manaʻo ma mua o ka hoʻomaka ʻana e hoʻololi i ka ʻōlelo.
- Mālama i ka Hanohano Moʻomeheu: E hoʻomaopopo he mau ʻōlelo kānaka maoli kēia mau ʻōlelo ʻelua me ko lāua hanohano a me ko lāua pilina i ka ʻāina a me nā kūpuna. E koho i nā huaʻōlelo Kineana e mālama ana i kēlā ʻano mahalo hohonu.
- Ka Hōʻoia a me ka Loiloi: E hōʻike mau i kāu hana unuhi i kekahi kanaka ʻōlelo makuahine o Chichewa i hiki ke hōʻoia ʻia ka holo maikaʻi a me ka maoli o ka ʻōlelo i unuhi ʻia ma ke ʻano moʻomeheu kūpono.
Ma o kēia mau hana maikaʻi loa, hiki ke hoʻokumu ʻia kahi unuhi kūpono e hoʻopili maoli ai i ka naʻauao o ka poʻe Hawaiʻi a me ka naʻauao o ka poʻe e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Kineana ma ʻApelika, me ka mālama pono ʻana i ke ʻano a me ke ʻano o ke kamaʻilio ʻana.