Þegar unnið er við þýðingar á milli tveggja tungumála sem eiga sér engar sameiginlegar sögulegar rætur, standa þýðendur frammi fyrir einhverjum mestu áskorunum innan málvísindanna. Þetta á sérstaklega við þegar þýtt er úr íslensku – germönsku beygingamáli með flókið fallakerfi og forna beygingastrika – yfir í tsjitsjeva (einnig þekkt sem chichewa eða nyanja), sem er bantúmál talað af milljónum manna í Malaví, Sambíu, Mósambík og Simbabve. Þessi tvö tungumál dæma ólíka sýn á heiminn, bæði í málfræðilegri uppbyggingu og menningarlegum veruleika. Þessi grein skoðar helstu áskoranir, málfræðilegar andstæður og hagnýt ráð til að brúa þetta bil með farsælum hætti.
Málfræðileg andstæða: Beygingakerfi gegn samskeytingu
Fyrsta stóra áskorunin tengist formgerð tungumálanna (morphology). Íslenska er dæmigert beygingamál (fusional language). Það þýðir að málfræðilegum upplýsingum er þjappað saman í einstaka beygingarendingar. Eitt lýsingarorð eða nafnorð í íslensku getur breytt um mynd eftir kyni, tölu og falli, og þessar upplýsingar renna saman í einn orðhluta. Til dæmis lýsir endirinn í orðinu „konunni“ því að um er að ræða kvenkyn, eintölu, þágufall og ákveðinn greini.
Tsjitsjeva er hins vegar samskeytingarmál (agglutinative language). Í stað þess að breyta endingu orða til að sýna fram á mismunandi málfræðileg tengsl, byggir tsjitsjeva upp setningarhluta með því að skeyta saman mörgum forskeytum (prefixes) og viðskeytum (suffixes) við sagn- eða nafnorðarótina. Hver málhluti (morpheme) hefur yfirleitt aðeins eitt málfræðilegt hlutverk og þeir eru settir saman eins og kubbar. Fyrir vikið verður þýðandinn að læra að leysa upp hina samþjöppuðu beygingarformgerð íslenskunnar og endurraða henni í línulega forskeytakeðju á tsjitsjeva.
Nafnorðaflokkar tsjitsjeva gegn kynjakerfi íslenskunnar
Íslensk nafnorð skiptast í þrjú kyn: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn, og beygjast í fjórum föllum í eintölu og fleirtölu. Málfræðilegt samræmi stýrist af þessum kynjum og föllum. Tsjitsjeva hefur hins vegar ekkert fallakerfi í líkingu við það íslenska, og ekkert hefðbundið kynjakerfi. Þess í stað notar tungumálið flókið kerfi nafnorðaflokka (noun classes), sem oft eru talsins á bilinu 16 til 18.
Hver nafnorðaflokkur einkennist af ákveðnu forskeyti í eintölu og fleirtölu, og flokkunin byggist að einhverju leyti á merkingarfræðilegum eiginleikum. Til dæmis tilheyra manneskjur flokkum 1 og 2, dýr flokkum 9 og 10, og óhlutbundin hugtök flokki 14. Þetta kerfi krefst algjörs innra samræmis (concord) í setningunni. Lýsingarorð, sagnir, ábendingarfornöfn og eignarfornöfn verða öll að taka forskeyti sem passar við flokk nafnorðsins. Skoðum dæmi:
- Flokkur 1 (Eintala, fólk): Munthu (manneskja). Ef við viljum segja „góð manneskja“ verður lýsingarorðið að taka forskeytið wa- og verður munthu wabwino.
- Flokkur 2 (Fleirtala, fólk): Anthu (fólk). „Gott fólk“ verður anthu abwino.
- Flokkur 7 (Eintala, hlutir/verkfæri): Chinthu (hlutur). „Góður hlutur“ verður chinthu chabwino.
Fyrir vikið þarf þýðandinn sem vinnur úr íslensku að átta sig á því hvaða nafnorðaflokkur á best við um hvert hugtak í tsjitsjeva og gæta þess að allir setningarliðir samræmist þeim flokki. Þetta málfræðilega samræmi er mun strangara og flóknara í framkvæmd en kynjasamræmi í íslensku.
Sagnir og flóknar samskeytingaraðir
Sagnir í tsjitsjeva eru heill heimur út af fyrir sig. Þar sem íslenska sögnin breytist efter persónu, tölu, tíð og hætti með endingu (t.d. „við lesum“, „þið lásuð“), byggist sögnin í tsjitsjeva á löngum keðjum forskeyta sem koma á undan sagnrótinni. Dæmigerð uppbygging er:
[Gerandi] + [Tíðarmerki] + [Þolandi] + [Sagnrót] + [Ending]
Skoðum íslensku setninguna: „Ég sá þá“ (þar sem „þá“ vísar til hóps af fólki). Á tsjitsjeva er þessi setning þýdd með einu orði: Ndinawaona. Þetta einstaka orð skiptist upp á eftirfarandi hátt:
- Ndi-: Forskeyti fyrir fyrstu persónu eintölu (Ég).
- -na-: Tíðarmerki sem gefur til kynna einfalda fortíð.
- -wa-: Þolendaforskeyti sem vísar til persóna í fleirtölu (Flokkur 2 - þá).
- -ona: Sagnrótin sjálf, sem þýðir „að sjá“.
Þessi eiginleiki gerir það að verkum að þýðandi þarf að hugsa setningagerðina alveg upp á nýtt. Hlutir sem eru aðskilin orð í íslensku renna saman í eitt flókið orð í tsjitsjeva, þar sem nákvæm röð forskeytanna skiptir höfuðmáli til að merkingin breytist ekki.
Menningarleg staðfærsla og orðaforði
Málfræði er kerfið, en menningin er hjarta tungumálsins. Íslenska og tsjitsjeva endurspegla tvær gjörólíkar náttúruaðstæður og sögulegan bakgrunn. Íslenskan er mótuð af norrænu loftslagi, eldfjöllum, jöklum, sjómennsku og einangrun. Tsjitsjeva hefur hins vegar þróast í landbúnaðarsamfélagi í Mið-Afríku þar sem árstíðirnar skiptast í regntíma og þurrkatíma, og lífið snýst í kringum landbúnað og vötn (eins og Malavívatn).
Þegar þýtt er á milli þessara mála koma upp erfiðleikar við að finna jafngildi fyrir algeng náttúrufyrirbæri. Hvernig þýðir maður orð eins og „jökull“, „hálka“, „snjókoma“ eða „hveravirkjun“ yfir á tsjitsjeva? Hér verður þýðandinn að beita skapandi aðferðum og staðfærslu:
- Skýringarþýðing: Hægt er að þýða „snjór“ sem mvula yamafyusi (frosin rigning) eða nota enska lánsorðið sinou í tsjitsjeva-búningi. „Jökull“ gæti verið útskýrður sem phiri la ayezi (ísfjall).
- Menningarleg orðatiltæki: Íslensk orðatiltæki eins og „að sigla milli skers og báru“ eða „að leggja höfuðið í bleyti“ missa alla merkingu ef þau eru þýdd bókstaflega. Þýðandinn verður að finna hliðstæð orðatiltæki í tsjitsjeva sem tengjast staðbundnum veruleika, svo sem dýrasögum eða hefðbundnum veiðiaðferðum.
- Félagsleg samskipti: Í tsjitsjeva er virðing og aldursmunur mjög mikilvægur málfræðilegur þáttur. Notuð eru sérstök forskeyti til að sýna virðingu (plural of respect), sambærilegt við þérun í eldri íslensku. Það þarf því að gæta þess að nota rétt virðingarstig þegar persónur tala saman í textanum, byggt á stöðu þeirra.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Fyrir þá sem takast á við þýðingar á milli íslensku og tsjitsjeva eru hér nokkur mikilvæg ráð:
- Vandaðu notkun brúarmála: Þar sem sjaldgæft er að þýðendur tali bæði málin reynist nauðsynlegt að nota ensku sem brúarmál. Gættu þess að glata ekki upprunalegum blæbrigðum íslenska textans í ensku millistigsþýðingunni.
- Greindu nafnorðaflokkana snemma: Áður en byrjað er á flóknum setningum skaltu skilgreina lykilnafnorðin og ákvarða undir hvaða tsjitsjeva-flokk þau heyra. Þetta kemur í veg fyrir samræmisvillur síðar í ferlinu.
- Hlustaðu á hljómfallið: Tsjitsjeva er mikið tónlistar- og munnlegt mál. Þegar málhlutar mætast verða oft hljóðbreytingar (vowel elision). Það hjálpar að lesa textann upphátt til að tryggja að setningarnar flæði eðlilega og hljómi rétt fyrir móðurmálshafa.
- Samstarf við móðurmálshafa: Þar sem mikið af orðaforðanum tengist staðbundnum menningarvenjum er samstarf við innfæddan tsjitsjeva-mælanda besta leiðin til að tryggja að staðfærslan sé bæði nákvæm og virðingarverð.