Котормо тармагында бири-биринен географиялык, тарыхый жана структуралык жактан таптакыр айырмаланган тилдердин ортосундагы маалымат алмашуу өзгөчө кесипкөйлүктү жана лингвистикалык билимди талап кылат. Мына ушундай өзгөчө багыттардын бири — түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө кирген агглютинативдүү кыргыз тилинен Тынч океандын түштүгүндө жайгашкан Жаңы Зеландиянын (Аотеароа) түпкү калкынын маори (Te Reo Māori) тилине которуу процесси болуп саналат. Бул эки тилдин ортосундагы түз байланыштын аздыгы котормочунун алдына чоң жоопкерчиликти жана интеллектуалдык милдеттерди коет. Төмөндө кыргызчадан маоричеге которуунун илимий-практикалык негиздери, грамматикалык курулушу, маданий нюанстары жана котормо ишмердүүлүгүн жеңилдетүүчү негизги кеңештер деталдуу түрдө талданат.
Кыргыз жана маори тилдеринин структуралык жана типологиялык айырмачылыктары
Кыргыз тили типологиялык классификация боюнча агглютинативдүү тилдердин катарына кирет. Мында сөздүн уңгусу өзгөрбөйт, ал эми грамматикалык маанилер жана байланыштар уңгуга түрдүү мүчөлөрдүн ырааттуу жалганышы аркылуу ишке ашат. Мындан сырткары, кыргыз тилинин сүйлөм түзүлүшү туруктуу SOV (Subject-Object-Verb: ээ — толуктооч — баяндооч) тартибине баш ийет. Башкача айтканда, баяндооч (этиш) дайыма сүйлөмдүн аягында келет.
Ал эми маори тили — полинезия тилдер тобуна кирген аналитикалык тилдердин бири. Бул тилде сөз өзгөртүүчү мүчөлөр дээрлик жокко эсе. Бардык грамматикалык байланыштар, чактар жана мамилелер негизинен көмөкчү сөздөр, предлогдор жана атайын бөлүкчөлөр (артиклдер, чак көрсөткүчтөрү) аркылуу туюнтулат. Сүйлөмдүн структурасы кыргыз тилине караганда таптакыр башка тартипти колдонот — ал VSO (Verb-Subject-Object: баяндооч — ээ — толуктооч) моделине негизделген. Котормочу үчүн бул биринчи кезекте сүйлөмдүн курулуш схемасын түп-тамырынан бери өзгөртүү зарылчылыгын жаратат.
Синтаксистик трансформациянын практикалык мисалы:
Кыргыз тилиндеги жөнөкөй сүйлөмдү карап көрөлү: "Биз жаңы үйдү куруп жатабыз." Бул жерде структура төмөнкүдөй: Биз (ээ) + жаңы үйдү (аныктооч + толуктооч) + куруп жатабыз (учур чактагы баяндооч).
Бул сүйлөмдү маори тилине которгондо синтаксистик курулуш төмөнкүдөй өзгөрөт: "E hanga ana matou i te whare hou." Бул структураны талдап көрсөк:
- E... ana — иш-аракеттин учурда аткарылып жаткандыгын көрсөткөн чак бөлүкчөсү;
- hanga — куруу, жасоо (баяндооч/этиш);
- matou — биз (ээ, угуучуну кошпогондогу "биз" маанисинде);
- i — табыш жөндөмөсүнүн функциясын аткарган түз толуктооч предлогу;
- te whare hou — жаңы үй (мында "te" — жекелик артикль, "whare" — үй, "hou" — жаңы).
Бул мисал көрсөткөндөй, кыргыз тилиндеги сүйлөмдүн акырында турган кыймыл-аракет маори тилине которулганда сүйлөмдүн эң башына чыгат. Мындай структуралык айырмачылык котормочудан эки тилдин тең синтаксистик мыйзам ченемдүүлүктөрүн өтө кылдат өздөштүрүүнү талап кылат.
Грамматикалык нюанстар: Жөндөмөлөр жана предлогдордун катышы
Кыргыз тилинин морфологиясында 6 жөндөмө чоң мааниге ээ. Алар зат атоочторду башка сөздөр менен байланыштырып, сүйлөмдөгү ролун аныктайт. Маори тилинде мындай жөндөмө мүчөлөрү жок. Алардын ордун толугу менен предлогдор (prepositions) басат. Төмөндө кыргыз жөндөмөлөрүн маори тилине которуунун негизги жолдору көрсөтүлгөн:
- Илик жөндөмө (-дын/-тин): Маори тилинде бул максатта эки негизги предлог колдонулат: "a" жана "o". Алардын колдонулушу маори маданиятындагы тиешелүүлүк категориясына байланыштуу. Эгерде сөз активдүү башкарылуучу же колго жасалган буюмдар жөнүндө болсо, "a" колдонулат (мисалы, жазуучунун китеби). Эгерде сөз адамдын эркинен сырткары нерселер жөнүндө болсо (дене мүчөлөрү, ата-эне, сезимдер, баш калкалоочу жай), анда "o" предлогу тандалат. Бул эрежени билбөө маори тилинде одоно катага алып келет.
- Барыш жөндөмө (-га/-ка): Маори тилиндеги багытты, максатты же кыймылдын чегин билдирген "ki" предлогу аркылуу берилет. Мисалы, "айылга" — "ki te kāinga".
- Табыш жөндөмө (-ны/-ти): Түз толуктоочту көрсөтүү үчүн маори тилинде негизинен "i" бөлүкчөсү (предлогу) кызмат кылат.
- Жатыш жөндөмө (-да/-ta): Убакыттык же мейкиндиктеги абалды көрсөтүү үчүн учур чакта "kei", ал эми өткөн чакта "i" предлогдору колдонулат.
Маданий контекст жана улуттук реалдуулуктарды которуу (Realia)
Текстти бир тилден экинчи тилге которууда тилдик куралдар гана эмес, эки элдин маданий өзгөчөлүктөрү да маанилүү орунда турат. Кыргыз эли — байыркы көчмөн маданиятынын, тоолуу жашоо образынын өкүлү. Маори эли болсо — океан жээгиндеги полинезиялык саякатчылардын, уруулук салты бекем сакталган деңиз маданиятынын ээси. Бул айырмачылыктар тилдеги лексикалык курамда ачык байкалат.
Кыргыз тилиндеги "жайлоо", "кымыз", "боз үй", "төр", "кураш" сыяктуу улуттук түшүнүктөрдүн маори тилинде түз эквиваленти жок. Ошо сыяктуу эле, маори тилиндеги "mana" (руханий бийлик, кадыр-барк), "tapu" (ыйык же тыюу салынган аймак/нерсе), "marae" (уруулук чогулуш өтүүчү ыйык короо), "whānau" (үй-бүлөдөн да кеңири коомдук топ) сыяктуу негизги түшүнүктөр кыргыз тилинде бир сөз менен берилбейт.
Котормочу бул учурда төмөнкү илимий далилденген стратегияларды колдонушу керек:
- Сүрөттөмө (чечмелөө) котормо ыкмасы: Маданий сөздү транслитерация кылып жазып, артынан анын маанисин маори тилинде түшүндүрүү. Мисалы: kymyz (he waiū mare mare kua rehu) — кымыз (ачытылган бээнин сүтү).
- Аналогиялык же функционалдык адаптация: Максаттуу тилдеги мааниси боюнча эң жакын маданий түшүнүктү табуу. Мисалы, кыргыздын "айылы" менен маоринин "kāinga" (конуш, айыл) түшүнүгүн жарым-жартылай синоним катары колдонуу. Бирок мында сөздүн уникалдуу маданий боёгу бир аз солгундашы мүмкүн экенин эске алуу абзел.
Кыргыз-маори котормосундагы негизги тоскоолдуктар
Бул эки тилдин ортосунда түз иштеген лексикалык базалардын жана академиялык сөздүктөрдүн жоктугу эң башкы техникалык тоскоолдук болуп саналат. Азыркы учурда котормолор негизинен ортомчу тил (көбүнчө англис тили) аркылуу ишке ашырылат. Бул процесс төмөнкүдөй терс көрүнүштөргө алып келиши мүмкүн:
- Маанилик жоготуулар: Баштапкы текст кыргыз тилинен англис тилине которулганда өзүнүн айрым нюанстарын жоготот, ал эми англис тилинен маори тилине өткөндө бул жоготуу эки эсеге көбөйөт.
- Стилистикалык бурмалоо: Англис тилинин түзүлүшү кыргыз же маори тилине караганда аналитикалык мүнөздө болгондуктан, ортомчу тил баштапкы тексттин эмоционалдык-экспрессивдүү тонун өзгөртүп жибериши ыктымал.
Кесипкөй котормочулар үчүн практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен маори тилине которуунун сапатын жогорулатуу жана каталарды алдын алуу үчүн төмөнкү эрежелерди колдонуу сунушталат:
- Сүйлөмдү декомпозициялоо: Кыргыз тилиндеги татаал сүйлөмдөрдү маори тилине которууда аларды майда, мааниси так бөлүктөргө бөлүңүз. Маори тили жөнөкөй жана түз синтаксисти талап кылат.
- Артиклдердин колдонулушуна өзгөчө көңүл буруңуз: Маори тилинде ар бир зат атооч өзүнүн тиешелүү артикли (te же ngā) менен коштолушу шарт. Кыргыз тилинде артикль категориясы болбогондуктан, контекстке карап сөздүн жекелик же көптүк маанисин тактоо зарыл.
- Маори тилинин диалектилик өзгөчөлүктөрүн эске алуу: Жаңы Зеландиянын ар кайсы аймактарында (мисалы, түндүк жана түштүк аралдарында) айрым сөздөрдүн жазылышы жана мааниси айырмаланышы мүмкүн. Максаттуу аудитория кайсы аймакка тиешелүү экенин алдын ала тактап алуу зарыл.
- Маданий консультанттар менен иштешүү: Расмий же маанилүү тексттерди которууда маори маданиятынын эксперттеринин же тилди алып жүрүүчүлөрдүн (native speakers) кеңешин алуу котормонун сапатын жана ишенимдүүлүгүн кепилдейт.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен маори тилине которуу процесси — бул жөнөкөй механикалык жумуш эмес, бул эки байыркы жана бай тилдин ортосундагы көпүрөнү куруу өнөрү. Котормочудан тилдик эрежелерди гана эмес, эки элдин каада-салтын, дүйнө таанымын жана руханий баалуулуктарын терең түшүнүү требование кылынат. Ушул макалада сунушталган тилдик талдоолор жана кеңештер кыргыз-маори котормо багытында жаңы кадам таштап жаткан адистер үчүн баалуу курал боло алат.