Даяаршил болон олон улсын харилцааны өнөөгийн эрин үед Монгол, Украины хоорондох соёл, эдийн засаг, боловсролын салбарын түншлэл идэвхтэй хөгжиж байна. Үүнийг дагаад монгол хэлнээс украин хэл рүү хөрвүүлэх мэргэжлийн орчуулгын эрэлт хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэж байна. Хэдийгээр эдгээр хоёр хэл нь гарал үүсэл, хэл шинжлэлийн бүтэц, соёлын сэтгэлгээний хувьд асар их ялгаатай боловч чанартай орчуулга хийх нь хоёр орны харилцан ойлголцлын гүүр болдог. Энэхүү өгүүлэлд монгол хэлнээс украин хэл рүү орчуулах явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, өгүүлбэрийн бүтцийн өөрчлөлт, дүрмийн нарийн шийдлүүд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Алтай болон Энэтхэг-Европ хэлний язгуурын мөргөлдөөн: Өгүүлбэрийн бүтцийн өөрчлөлт
Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал (agglutinative) хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь Субъект-Объект-Үйл үг (SOV) гэсэн дараалалтай байдаг. Энэ нь үйл үг буюу өгүүлбэрийн цөм болсон үйлдэл үргэлж хамгийн сүүлд ордог гэсэн үг юм. Харин украин хэл нь Энэтхэг-Европ хэлний язгуурын славян бүлэгт багтдаг бөгөөд Субъект-Үйл үг-Объект (SVO) гэсэн бүтцийг голчлон ашигладаг, хувирал бүхий (fusional) хэл юм. Энэхүү бүтцийн үндсэн ялгаа нь орчуулагчаас өгүүлбэрийг шууд үгчлэн хөрвүүлэх бус, утгын дагуу дахин зохиомжлох ур чадварыг шаарддаг.
Монгол өгүүлбэрт үйл үг үргэлж хамгийн сүүлд ордог бол украин хэлэнд үйл үг нь өгүүлбэрийн төвд байрлаж, үйлийн эзэн болон үйлд өртөгчийг хооронд нь холбох үүрэг гүйцэтгэнэ. Жишээлбэл, "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг украин хэл рүү хөрвүүлэхэд "Я читаю книгу" (Би уншиж байна номыг) болж хувирна. Мөн монгол хэлний нөхцөлүүд үгийн үндсэнд ар араасаа залгагддаг бол украин хэлэнд угтвар үг (preposition) болон төгсгөлүүд (declension endings) хавсран утгыг илэрхийлдэг тул үгийн бүтцийг зөв задлах шаардлагатай. Хэрэв үүнийг анхаарахгүй бол орчуулга хэтэрхий хиймэл, уншихад ойлгомжгүй болдог.
2. Грамматик хүйс болон Тохирооны нарийн дүрмүүд
Монгол хэлэнд нэр үгийн грамматик хүйс (gender) гэж байдаггүй бөгөөд эмэгтэй, эрэгтэй эсвэл амьгүй зүйлсийг заасан үгс нь өгүүлбэрийн бусад гишүүдэд нөлөөлдөггүй. Тэгвэл украин хэлэнд нэр үгс нь эр (чоловічий), эм (жіночий), саармаг (середній) гэсэн гурван хүйст хуваагддаг. Энэхүү хүйсний ангилал нь зөвхөн нэр үгээр зогсохгүй түүнтэй хамт орж буй тэмдэг нэр, төлөөний үг, тооны нэр, тэр ч байтугай өнгөрсөн цаг дээрх үйл үгэнд ч нөлөөлж, тэдгээрийг хувиргадаг.
Жишээ нь, монгол хэлний "миний гэр", "миний ном", "миний цонх" гэсэн хэллэгүүд дэх "миний" гэх төлөөний үг огт өөрчлөгддөггүй. Харин украин хэлэнд:
- Гэр (дім - эр хүйс) -> мій дім
- Ном (книга - эм хүйс) -> моя книга
- Цонх (вікно - саармаг хүйс) -> моє вікно
Орчуулагч нь тухайн зүйлийн дүрмийн хүйсийг маш сайн мэддэг байх бөгөөд өгүүлбэрийн тохироог алдагдуулахгүй байх нь хамгийн чухал юм. Мөн үүнээс гасна украин хэлэнд олон тоон дээр хүйс нь зарим тохиолдолд нэгдэж хувирдаг онцлогтой бөгөөд үүнийг монгол хэлний олон тооны "-ууд/-үүд", "-нар" гэсэн дагавартай зөв дүйцүүлж орчуулах хэрэгтэй болдог.
3. Тийн ялгал ба Угтвар үгийн уялдаа холбоо
Хоёр хэл хоёулаа баялаг тийн ялгалын системтэй боловч тэдгээрийн хэрэглээ, утга илэрхийлэх хэлбэр нь ялгаатай. Монгол хэл нь 7-8 тийн ялгалтай бол украин хэл нь 7 тийн ялгалтай (нэрлэх, харьяалах, өгөх-орших, заах, үйлдэх, оршихуйн, дуудах тийн ялгал). Украин хэлний нэг онцлог бол дуудах тийн ялгал (кличний відмінок) бөгөөд хэн нэгнийг дуудаж, хандаж хэлэхэд нэр үг тусгайлан хувирдаг (жишээ нь: "Иван" - "Иване!", "мама" - "мамо!", "пан" - "пане!").
Монгол хэлний орон цагийн тийн ялгалын "-д/-т" нөхцөл нь украин хэлэнд өөр өөр угтвар үгүүдээр (в, на, у, при) илэрхийлэгдэнэ. Жишээлбэл, "ширээн дээр" гэвэл "на столі", "байшинд" гэвэл "у будинку" болно. Угтвар үг бүр нь өөр өөрийн гэсэн тийн ялгалыг шаарддаг тул монгол хэлнээс хөрвүүлэхдээ зөвхөн тийн ялгалын утгыг бус, украин хэлний угтвар үгийн хослолыг нарийн тооцох шаардлагатай. Хэрэв тийн ялгал ба угтвар үгийг буруу хослуулбал өгүүлбэрийн утга бүрэн алдагдах эсвэл маш бүдүүлэг дүрмийн алдаа болж харагддаг.
4. Үйл үгийн хэв шинж ба Үйлийн явц (Aspect of Verbs)
Славян хэлнүүд, түүний дотор украин хэлний үйл үгийн системийн хамгийн төвөгтэй хэсэг бол үйл үгийн байдал буюу хэв шинж (aspect) юм. Украин хэлний үйл үг үргэлж төгссөн (доконаний) болон үргэлжилж буй (недоконаний) гэсэн хоёр хэлбэртэй байдаг. Энэ нь монгол хэлний үйл үгийн дагавар, туслах үйл үгээр илэрхийлэгддэг утгатай дүйнэ.
Монгол хэлний "биччихлээ" (дууссан үйл үйл явц) гэсэн үгийг украин хэлэнд "я написав" гэх төгссөн хэлбэрээр орчуулах бол "бичиж байна" эсвэл "бичдэг байсан" (үргэлжилж буй, давтагддаг үйл явц) гэдгийг "я писав/пишу" гэсэн үргэлжилж буй хэлбэрээр хөрвүүлнэ. Монгол хэлний үйлийн олон янзын шинжийг (жишээ нь: -чих, -ж орхих, -саар байх, -ж амжих) украин хэлний үйл үгийн байдал, угтвар болон дагавруудын тусламжтайгаар нарийн гаргах нь өндөр ур чадвар шаардсан ажил юм. Үүнийг зөрчвөл өгүүлбэрийн логик дараалал болон цагийн харьцаа алдагддаг.
5. Соёл сэтгэлгээний онцлог ба Нэр томьёоны нутагшуулалт
Монголчууд нь нүүдэлчин соёл иргэншилтэй тул мал аж ахуй, байгаль дэлхий, цаг агаар, гэр бүлийн харилцаатай холбоотой маш нарийн, баялаг үгсийн сантай. Харин украинчууд суурин, газар тариалангийн соёлтой тул ургамал, газар шороо, ойн амьдралтай холбоотой үг хэллэг давамгайлдаг. Энэ нь орчуулгын явцад соёлын дүйцэх үггүй тохиолдлуудыг үүсгэдэг.
Жишээлбэл, монгол хэлний "айраг", "гэр", "шагай", "дэлхий", "уяач" гэх мэт үгсийг украин хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй тул тайлбарласан орчуулга хийх эсвэл галиглан бичиж (транслитераци), зүүлт тайлбар хийх арга замыг сонгодог. Үүний нэгэн адил Украины уламжлалт хоол хүнс (борщ, вареники, кутя), соёлын ухагдахуунуудыг монгол хэлнээс уншигчдад зөв зохистой ойлгуулахын тулд орчуулагч тухайн ард түмний ахуй амьдралыг гүн гүнзгий судалсан байх хэрэгтэй. Хэлний соёлын орчныг мэдрэхгүйгээр хийсэн орчуулга нь уншигчдад хүйтэн хөндий, харь хэлээр бичсэн мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг.
6. Орчуулгын чанарыг сайжруулах практик зөвлөмжүүд
Монгол-Украин орчуулгыг амжилттай, өндөр түвшинд гүйцэтгэхийн тулд дараах зөвлөмжүүдийг мөрдлөг болгох шаардлагатай:
- Контекстийг бүрэн ойлгох: Үг тус бүрийг салангид толь бичгээс харах бус, өгүүлбэрийн болон бүхэл бүтэн эхийн контекст, өнгө аясыг сайтар мэдэрч орчуулах хэрэгтэй. Тухайн бичвэр нь албаны, уран зохиолын, эсвэл ярианы хэлний аль нь болохыг тогтоож түүнд тохирсон үгийн сонголт хийх нь чухал юм.
- Орчуулгын туслах хэрэгслүүд ашиглах: Хоёр хэлний хооронд шууд толь бичиг ховор байдаг тул CAT (Computer-Assisted Translation) хэрэгслүүдийг ашиглан нэр томьёоны сан (Glossary) болон орчуулгын санах ой (Translation Memory) үүсгэх нь үйл ажиллагааг хурдасгаж, нэр томьёоны нэгдмэл байдлыг хангана.
- Орос хэлийг гүүр болгон ашиглахдаа хянамгай байх: Монгол, Украин хэлний хооронд орос хэлийг дамжуулагч гүүр болгож ашиглах нь элбэг байдаг. Гэвч украин хэл нь орос хэлнээс үгсийн сан, авиа зүй, дүрмийн хувьд өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой, бие даасан хэл тул орос хэлний бүтцийг шууд хуулах нь орчуулгыг хиймэл, алдаатай болгох аюултай бөгөөд украин хэлний найруулгад нийцдэггүй.
- Төрөлх хэлтнээр хянуулах (Proofreading): Бэлэн болсон украин орчуулгыг тухайн хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг (native speaker) мэргэжлийн хянан тохиолдуулагчаар хянуулж, найруулгыг алдааг засах нь бүтээлийн чанарыг баталгаажуулж, орчуулгыг амьд, байгалийн мэт болгоно.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс украин хэл рүү орчуулах нь зөвхөн үг солих техник ажил биш бөгөөд хоёр өөр ертөнцийг үзэх үзэл, соёл сэтгэлгээг хооронд нь уусган холбох бүтээлч үйл явц юм. Дүрмийн системтэй нарийн ажиллаж, соёлын онцлогийг хүндэтгэснээр орчуулга хамгийн зөв, уран яруу болж чаддаг.