Тарҷумаи матнҳо аз забони тоҷикӣ ба забони исландӣ яке аз самтҳои нодир ва мураккаб дар соҳаи тарҷумонӣ ба шумор меравад. Ин ду забон ба оилаҳои тамоман гуногуни забонӣ тааллуқ доранд: забони тоҷикӣ ба шохаи эронӣ-ҳиндии оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ ва забони исландӣ ба шохаи германии шимолӣ (скандинавӣ) дохил мешавад. Аз ин рӯ, тарҷумаи мустақим байни онҳо дониши амиқи на танҳо калимаҳо, балки сохтори грамматикӣ, синтаксис ва заминаҳои фарҳангии ҳарду кишварро талаб мекунад. Дар ин мақола мо раванди тарҷума, мушкилоти асосии грамматикӣ, фарқиятҳои синтаксисӣ ва маслиҳатҳои муфидро барои тарҷумонҳои касбӣ баррасӣ мекунем.
Фарқиятҳои сохторӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Яке аз мушкилоти аввалиндараҷае, ки тарҷумон ҳангоми тарҷума аз забони тоҷикӣ ба исландӣ бо он рӯбарӯ мешавад, тартиби калимаҳо дар ҷумла аст. Забони тоҷикӣ асосан сохтори SOV (Мубтадо - Аъзои пайрав - Хабар) дорад, ки дар он феъл (хабар) одатан дар охири ҷумла меояд. Баръакс, забони исландӣ сохтори SVO (Мубтадо - Хабар - Аъзои пайрав)-ро истифода мебарад, ки дар он феъл одатан дар ҷойи дуюм меояд (қоидаи V2 дар забонҳои германӣ).
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба исландӣ, тарҷумон бояд сохтори ҷумларо пурра тағир диҳад. Агар дар тоҷикӣ гӯем: "Ман фардо ба китобхона меравам", дар исландӣ он ба сохтори "Ман меравам фардо ба китобхона" (Ég fer til bókasafnsins á morgun) табдил меёбад. Риоя накардани ин қоида боис мегардад, ки матни исландӣ сунъӣ ва барои гӯяндагони бумӣ нофаҳмо гардад.
Мушкилоти падежҳо ва тасрифи исмҳо дар забони исландӣ
Забони тоҷикӣ дар раванди таърихии рушди худ системаи падежҳои қадимиро комилан аз даст додааст. Муносибатҳои грамматикии байни исмҳо дар тоҷикӣ тавассути пешояндҳо, пасояндҳо (ба монанди "-ро") ва сохтори изофӣ ифода мешаванд. Аммо забони исландӣ яке аз консервативтарин забонҳои ҳиндуаврупоӣ буда, системаи мураккаби падежҳоро ҳифз кардааст. Дар исландӣ чор падеж мавҷуд аст:
- Nefnifall (Падежи номидор): Ҳолати асосии исм, ки ҳамчун мубтадо дар ҷумла баромад мекунад.
- Þolfall (Падежи воситадор / Бевосита): Барои ифодаи пуркунандаи бевосита ва пас аз баъзе пешояндҳо истифода мешавад.
- Þágufall (Падежи воситадор / Дуюмдараҷа): Одатан барои ифодаи пуркунандаи воситадор ё пас аз пешояндҳои махсус истифода мешавад.
- Eignarfall (Падежи соҳибият / Фоилӣ): Барои ифодаи соҳибият ва вобастагӣ, ки шабеҳи изофати тоҷикӣ мебошад, хидмат мекунад.
Тарҷумон бояд диққат диҳат, ки ҳар як пешоянд ва феъл дар забони исландӣ истифодаи падежи муайянро талаб мекунад. Масалан, пешоянди "til" ҳамеша падежи фоилиро (Eignarfall) талаб мекунад. Ин маънои онро дорад, ки исми пас аз он омада бояд мувофиқи қоидаҳои мураккаби тасрифи исландӣ тағйир ёбад. Барои тарҷумони тоҷикзабон ин яке аз марҳилаҳои душвори кор аст, зеро дар тоҷикӣ исмҳо новобаста аз мавқеъашон дар ҷумла шакли худро тағйир намедиҳанд (ба истиснои ҷамъбандӣ ва пасоянди "-ро").
Сохтори изофӣ дар тоҷикӣ ва муодилҳои он дар исландӣ
Сохтори изофӣ (ба монанди "китоби хонанда", "шаҳри Душанбе") яке аз унсурҳои калидии синтаксиси забони тоҷикӣ аст. Дар забони исландӣ сохтори изофӣ вуҷуд надорад ва ин муносибатҳо бо се роҳ ифода мешаванд:
- Истифодаи падежи соҳибият (Genitive/Eignarfall): Масалан, "китоби падар" ба исландӣ ҳамчун "bók föðurins" (падар дар шакли фоилӣ бо артикли муайян) тарҷума мешавад.
- Сохтани калимаҳои мураккаб: Забони исландӣ қобилияти баланди сохтани калимаҳои мураккаб (samsett orð) дорад. Масалан, "китоби дарсӣ" метавонад ба "kennslubók" табдил ёбад.
- Истифодаи пешояндҳо: Баъзан муносибатҳои изофӣ тавассути пешояндҳо ба монанди "frá" (аз) ё "til" (барои) тарҷума мешаванд.
Тафовут дар системаи феълҳо ва замонҳо
Системаи феълҳои забони тоҷикӣ дорои хусусиятҳои хос аст, аз ҷумла истифодаи феълҳои ёвар ва шаклҳои гуногуни замонҳо (ба монанди замони гузаштаи нақлӣ: "рафтааст"). Дар забони исландӣ феълҳо на танҳо аз рӯйи шахс ва шумора тасриф мешаванд, балки дорои намудҳои қавӣ (strong) ва заиф (weak) мебошанд, ки тарзи гузаштани онҳо ба замони гузашта комилан фарқ мекунад.
Ғайр аз ин, дар исландӣ истифодаи сиғаи шартӣ ва хоҳишмандӣ (subjunctive/viðtengingarháttur) хеле маъмул аст ва он дар ҷумлаҳои пайрав, ки шубҳа, хоҳиш ё шартро ифода мекунанд, фаъолона истифода мешавад. Тарҷумон бояд сохторҳои феълии тоҷикиро ба хубӣ таҳлил карда, муодили дақиқи замонӣ ва сиғавиро дар исландӣ пайдо кунад, то маънои аслии матн таҳриф нашавад.
Локализатсияи фарҳангӣ ва вожаҳои бидуни муодил (Реалияҳо)
Тарҷума танҳо иваз кардани калимаҳо нест, балки тарҷумаи фарҳангҳо низ мебошад. Тоҷикистон ва Исландия аз назари ҷуғрофӣ, иқлим ва фарҳанг дар ду қутби комилан мухталиф қарор доранд. Ин боиси пайдо шудани калимаҳои бидуни муодил ё реалияҳо мегардад. Масалан:
Вожаҳои тоҷикии марбут ба фарҳанги миллӣ, ошхона ва урфу одатҳо, ба монанди "курутоб", "палав", "суманак", "дастархон", "чойхона" ё "ҳашар", дар забони исландӣ ҳеҷ гуна муодили мустақим надоранд. Дар ин ҳолатҳо, тарҷумон бояд аз усулҳои транслитератсия бо тавзеҳоти иловагӣ ё тарҷумаи тавсифӣ истифода кунад.
Аз тарафи дигар, забони исландӣ дорои захираи бойи вожаҳои марбут ба падидаҳои табиӣ, барф, шамол, пиряхҳо ва вулқонҳо мебошад. Масалан, исландиҳо барои намудҳои гуногуни шамол ё барф даҳҳо калимаи алоҳида доранд, ки дар тоҷикӣ танҳо бо илова кардани сифатҳо (ба монанди "барфи тар", "барфи сахт") ифода шуда метавонанд.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумони касбӣ
Барои ба даст овардани тарҷумаи босифат ва касбӣ аз тоҷикӣ ба исландӣ, риояи тавсияҳои зерин зарур аст:
- Истифодаи луғатҳои дузабонаи соҳавӣ: Азбаски луғати мустақими тоҷикӣ-исландӣ қариб вуҷуд надорад, тарҷумонҳо аксар вақт забони сеюмро (ба монанди англисӣ ё русӣ) ҳамчун пул истифода мебаранд. Ин усул муфид аст, аммо хатари гум шудани нозукиҳои маъноро дорад, бинобар ин бояд ҳар як вожа бодиққат санҷида шавад.
- Таҳлили синтаксисии ҷумла пеш аз тарҷума: Пеш аз тарҷума кардани ҷумлаҳои мураккаб, аввал сохтори асосии онҳоро (мубтадо ва хабар) муайян кунед ва онҳоро мувофиқи қоидаи SVO дар исландӣ ҷойгир кунед.
- Ошноӣ бо қоидаҳои фонология ва орфографияи исландӣ: Забони исландӣ дорои ҳарфҳои хосе ба монанди Þ (thorn) ва Ð (eth) мебошад, ки талаффуз ва навишти махсус доранд. Ҳангоми тарҷумаи номҳои хос ва ҷуғрофӣ риояи навишти дурусти онҳо муҳим аст.
- Истифодаи кумаки гӯяндагони бумии забон (Native Speakers): Барои матнҳои муҳим ва тиҷоратӣ ҳамеша тавсия дода мешавад, ки матни ниҳоии исландӣ аз ҷониби як мутахассиси исландӣ таҳрир карда шавад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба исландӣ на танҳо маҳорати баланди забондонӣ, балки сабру таҳаммул ва таҳқиқи амиқи ҳар як ҷумларо талаб мекунад. Бо дарки фарқиятҳои бунёдии грамматикӣ ва фарҳангӣ, тарҷумон метавонад пулҳои мустаҳкамеро байни ин ду фарҳанги зебо ва нодир бунёд кунад.