Selelekela sa Thutophetolo ya Setswana le Selatene
Go fetolela go tswa mo puong ya Setswana go ya mo go ya Selatene (Latin) ke loeto lo lo kgethegileng la thutopuo le le tlhokang kitso e e tseneletseng ya dipuo tseno ka bobedi. Setswana ke nngwe ya dipuo tsa se-Bantu tse di nang le thulaganyo e e humileng ya ditlhopha tsa maina le mekgwa ya go dumalana ga ditsofaledi (concords), fa Selatene e le puo ya bogologolo ya se-Indo-European e e nang le thulaganyo e e raraaneng ya dikesi (cases) le didekleneshene (declensions). Phapang eno e kgolo ya popopuo e dira gore phetolo e se ka ya nna ya lefoko ka lefoko, mme e nne phetolo e e lebelelang dintlha tsa popopuo, popego ya dipolelo, le bokao jo bo tseneletseng jo bo fitlhelwang mo ditsong tsa dipuo tseno ka bobedi.
Phapang ya Kaelopele: SVO kgatlhanong le Mafoko a a Fetofetogang
Nngwe ya dikgwetlho tse di tlhagang pele fa go fetolelwa Setswana go ya ka Selatene ke tsela e dipolelo di ajuwang ka yona. Setswana gantsi se latela thulaganyo ya Sediri-Modiri-Sedirwa (Subject-Verb-Object - SVO). Ka sekai, mo sekgaleng sa "Monna o bona ntsa," monna ke sediri, o bona ke modiri, mme ntsa ke sedirwa. Thulaganyo eno e tsitsibetse mme e tshegetsa tolamo ya bokao jwa dipolelo ka bontsi.
Kafa letlhakoreng le lengwe, Selatene ke puo e e sa laolweng ke tatelano ya mafoko ka gonne dintlha tsa lereo di laolwa ke ditshegetso tsa dikesi tse di tlhagelelang kwa bofelong jwa maina (suffixes). Polelo e e fanang ka bokao jo bo tshwanang mo Selateneng e ka kwalwa e le "Vir canem videt" (Monna ntsa o a bona) kgotsa "Canem vir videt," mme bokao ga bo fetoge ka gonne "vir" (monna) e mo kesing ya Nominative fa "canem" (ntsa) e le mo kesing ya Accusative. Mofetoleli o tshwanetse go lemoga gore fa a fetolela go tswa ka Setswana, ga a a tshwanela go leka go tsamaisa mafoko ka go a beha ka tatelano ya Setswana mo Selateneng, mme o tshwanetse go dirisa dikesi tse di nepagetseng go bontsha karolo ya lefoko lengwe le lengwe mo polelong.
Go fetolela Ditlhopha tsa Maina go ya ka Dikesi tsa Selatene
Setswana se itsege ka ditlhopha tsa maina (noun classes) tse di laolang gore maina a amana jang le madiri, matlhalosi, le maemedi ka go dirisa ditumalano tsa matlhagodi. Ditlhopha tseno di kgaogantswe ka dipalo tse di jaaka class 1/2 (Batho), class 3/4 (Ditlhare), le tse dingwe. Selatene sone ga se na ditlhopha tsa maina tse di ntseng jalo, mme se na le bong jwa thutopuo (gender) - e leng botona (masculine), botsadi (feminine), le bofire (neuter) - hamogo le dikesi tse thataro tse di bontshang tiro ya leina mo polelong (Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Ablative, Vocative).
Mofetoleli o tshwanetse go tolafatsa phetolo ka go dira ditshekatsheko tse di latelang:
- Kesi ya Nominative (Sediri): E dirisiwa fa maina a a mo ditlhopheng tsa Setswana a dira tiro ya go nna sediri sa polelo (ka sekai, "Kgosi" mo polelong "Kgosi e a bua" e nna "Rex" mo Selateneng).
- Kesi ya Accusative (Sedirwa): E dirisiwa fa leina la Setswana le lebelela tiro ya go nna sedirwa se se tsenelelang (ka sekai, "go bona kgosi" go fetolelwa e le "regem videre").
- Kesi ya Genitive (Kao/Mong): E dirisiwa go bontsha bogolo kgotsa kamano (ka sekai, "lefoko la kgosi" le fetolelwa e le "verbum regis").
- Kesi ya Ablative (Mofuta wa sediriswa kgotsa lefelo): E dirisediwa go fetolela dithulaganyo tsa Setswana tse di jaaka "ka..." kgotsa "kwa..." (ka sekai, "ka tšhaka" e nna "gladio").
Tsamaiso ya Madiri le Dipopego tsa Tsona
Madiri a Setswana a na le dintlha tse di jaaka ditlhaodi tsa nako (tense markers) le ditsofaledi tsa go dumalana le sediri (subject concords). Ka sekai, mo go "re tlaa bua," "re" ke tumalano ya sediri, "tlaa" ke letshwao la nako e e tlang, mme "bua" ke motso wa lediru. Madiri a Selatene a tsamaisiwa ka mokgwa o o kgethegileng wa "conjugation," kwa letlhagodi la sediri le nako e e tlang di kopanngwang mo motsong o le mongwe wa lediru (ka sekai, "loquemur" e e kayang "re tlaa bua").
Fa o fetolela lediru go tswa mo Setswaneng go ya mo Selateneng, o tshwanetse go sala dintlha tseno morago:
- Tshekatsheko ya nako: Lemoga tolamo ya nako ya lediru mo Setswaneng (jaaka nako e e fitileng, ya gompieno, kgotsa e e tlang) mme o tlhophe nako e e tsamaisanang le yona mo Selateneng (jaaka Present, Imperfect, Future, Perfect, Pluperfect, kgotsa Future Perfect).
- Mofuta wa Modiri (Voice): Ela tlhoko gore a polelo e mo mofuteng wa go dira (Active Voice) kgotsa mo mofuteng wa go dirwa (Passive Voice). Setswana se dirisa letlhagodi la "-wa" go bontsha go dirwa (ka sekai, "go ratwa"), fa Selatene se dirisa ditshegetso tse di farologaneng tsa go dirwa (ka sekai, "amari").
- Mokgwa wa Kaelopele (Mood): Tlhalosa gore a polelo e tlhagisa nnete (Indicative), keletso kgotsa kgonagalo (Subjunctive), kgotsa taolo (Imperative).
Diane, Maele le Dintlha tsa Setso
Setswana ke puo e e tletseng ka diidioma, diane le maele a a tlhalosang maitemogelo a botshelo ka tsela ya setso sa se-Bantu. Kafa letlhakoreng le lengwe, Selatene e ne e le puo ya ditshekatsheko tsa filosofi, thuto ya molao, le dipolelo tsa bonatla ba bagologolo. Go fetolela maele a Setswana go ya ka Selatene go tlhoka bokgoni jo bo kgethegileng jwa transcreation, e leng go fetolela bokao le moya wa polelo go na le go fetolela mafoko fela.
Ka sekai, seane sa Setswana se se reng "Mme ga a goege go lowa" se tletse ka kitso ya setso e e amanang le tlotlo le tshireletso ya lelapa. Fa o leka go fetolela seane se ka tlhamalalo mo Selateneng, bokao bo ka senyega. Bokgoni bo bo botlhokwa ke go batla maele a Selatene a a nang le molaetsa o o tshwanang kgotsa go bopelelwa polelo e e tlhalosang bokao jwa seane ka mokgwa o o utlwalang mo ditshekatshekong tsa Selatene. Le gone, lentswe la "Botho" le le supang setho, maitseo, le kamano ya batho mo ditsong tsa Aforika le ka fetolelwa ka lentswe la Selatene la "Humanitas," le le tshotse bokao jo bo batlang bo tshwana jwa thuto, maitseo a mantle, le setho se se lolameng.
Dintlha tse di Botlhokwa tsa go Atlega mo Phetolong
Go bona maduo a a kgotsofatsang mo phetolong eno e e kgethegileng, mofetoleli o tshwanetse go latela dintlha tse di latelang tsa botlhokwa tsa SEO le tsa thutopuo:
- Dira Ditshekatsheko tsa Bukantswe ya Selatene: Ka gonne Selatene ga se sa tlhole se buiwa letsatsi le letsatsi, go dirisa dibukantswe tse di ikanyegang tsa thutopuo (jaaka Oxford Latin Dictionary kgotsa Lewis and Short) go botlhokwa thata go netefatsa ditsela tse di farologaneng tsa go dirisa lereo.
- Ela Tlhoko Ditshwano tsa Sefonethiki le Mopeleto: Setswana se dirisa tlhaka ya Latin script mme se na le mekgwa e e kgethegileng ya mopeleto e e sa tshwaneng le ya Selatene sa bogologolo. Ela tlhoko gore o se ke wa tswakanya mopeleto wa dipuo tseno.
- Sega mekgwa ya thutopuo ya se-Bantu le se-Indo-European: Tshegetsa phapang ya popego ya dipuo tseno. O se ke wa patika thutopuo ya Setswana mo go ya Selatene, mme e letle go iphetolela ka boikemelo ka go latela melao ya popopuo ya Selatene.
- Ithute Sekgala sa Kwalelo ya Selatene: Selatene se na le mekgwa e e farologaneng ya go kwala go ya ka dinako (jaaka Classical Latin, Medieval Latin, kgotsa Neo-Latin). Tlhophisa mokgwa o o tshwanetseng go ya ka maikaelelo a phetolo ya gago.
Ka go ela tlhoko melao eno le go netefatsa gore bokao bo tlhagisiwa ka tsela e e lolameng, mofetoleli o kgona go fetisa melaetsa e e nonofetseng le e e botlhokwa go tswa mo puong ya rona ya Setswana go ya mo puong ya bogologolo le ya thuto ya Selatene, a ntse a tlotla seriti le bokgoni jwa dipuo tseno ka bobedi.