Լեզվաբանական թարգմանությունը պարզապես բառերի մեխանիկական փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի համապատասխան բառերով։ Այն բարդ, ստեղծագործական և բազմաշերտ գործընթաց է, որը պահանջում է երկու լեզուների մշակութային, քերականական և շարահյուսական համակարգերի խորը իմացություն։ Հայերենից պորտուգալերեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մարտահրավերներ և առանձնահատկություններ, քանի որ այս երկու լեզուները, թեև պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, անցել են պատմական զարգացման բոլորովին տարբեր ուղիներ և պատկանում են տարբեր լեզվաճյուղերի։ Հայերենը կազմում է հնդեվրոպական ընտանիքի առանձին ճյուղ, իսկ պորտուգալերենը ռոմանական լեզվախմբի արևմտյան ենթախմբի ներկայացուցիչ է։
Լեզվաբանական կառուցվածքների և քերականության տարբերությունները
Հայերենի և պորտուգալերենի քերականական կառուցվածքների միջև առկա են սկզբունքային ու արմատական տարբերություններ, որոնք անմիջականորեն ազդում են թարգմանության որակի և իմաստային ճշգրտության վրա։ Առաջին հերթին դա վերաբերում է ձևաբանությանը, գոյականի քերականական կարգերին և շարահյուսությանը։
- Գոյականի քերականական սեռը. Ժամանակակից արևելահայերենը և արևմտահայերենը չունեն գոյականի քերականական սեռի կարգ (արական, իգական կամ չեզոք սեռեր գոյություն չունեն)։ Մինչդեռ պորտուգալերենում յուրաքանչյուր գոյական անխուսափելիորեն պատկանում է կա՛մ արական (masculino), կա՛մ իգական (feminino) սեռի։ Թարգմանելիս անհրաժեշտ է ոչ միայն ճիշտ որոշել գոյականի սեռը, այլև դրան համապատասխանեցնել բոլոր ածականները, դերանունները, հոդերը և դերբայները։ Օրինակ՝ «գեղեցիկ տուն» արտահայտությունը պորտուգալերենում թարգմանվում է որպես «casa bonita» (իգական սեռ), իսկ «գեղեցիկ այգի»՝ «jardim bonito» (արական սեռ)։
- Որոշյալ և անորոշ հոդերի համակարգը. Հայերենն ունի որոշյալ հոդ (ն, ը) և անորոշ դերանուն (մի), որոնք կիրառվում են համապատասխանաբար գոյականից հետո կամ առաջ։ Պորտուգալերենն ունի հոդերի չափազանց հարուստ և պարտադիր համակարգ, որոնք բաժանվում են որոշյալ (o, a, os, as) և անորոշ (um, uma, uns, umas) խմբերի։ Դրանք միշտ նախորդում են գոյականին և համաձայնում են սեռով ու թվով։ Այս տարբերությունը պահանջում է հատուկ ուշադրություն տեքստի իմաստային որոշակիությունն ու անորոշությունը ճիշտ փոխանցելիս, քանի որ հոդի սխալ ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը։
- Հոլովման համակարգը և նախդիրները. Հայերենը թեքական-կցական լեզու է՝ զարգացած հոլովական համակարգով, որն ընդգրկում է 7 հոլովներ (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական)։ Պորտուգալերենում հոլովները՝ որպես այդպիսին, բացակայում են (բացառությամբ անձնական դերանունների որոշ ձևերի)։ Հոլովական հարաբերությունները, ուղղվածությունը և կապերը պորտուգալերենում արտահայտվում են բազմաթիվ նախդիրների (preposições) միջոցով։ Օրինակ՝ հայերենի տրական կամ բացառական հոլովների իմաստները պորտուգալերենում արտահայտվում են «a», «de», «em», «para», «por» նախդիրների և հոդերի միաձուլված ձևերով (օրինակ՝ do, ao, no, pelo)։ Այս անցումը հոլովական վերջավորություններից դեպի նախդիրային կառույցներ պահանջում է թարգմանչի կողմից լեզվական նուրբ զգացողություն։
Բայական համակարգի բարդությունները և ժամանակաձևերը
Պորտուգալերենի բայական համակարգը համարվում է ամենաբարդերից մեկը ռոմանական լեզվաընտանիքում։ Ժամանակաձևերի, եղանակների և անկանոն բայերի առատությունը հաճախ չունի ուղղակի կառուցվածքային համարժեքներ հայերենում, ինչը թարգմանչից պահանջում է կոնտեքստի համակողմանի վերլուծություն։
Հատկապես մեծ մարտահրավեր է պորտուգալերենի ըղձական եղանակի (Subjuntivo/Conjuntivo) ճիշտ թարգմանությունը։ Այս եղանակն արտահայտում է կասկած, ցանկություն, հնարավորություն, զգացմունք կամ ենթադրություն և ակտիվորեն կիրառվում է ինչպես ներկա, այնպես էլ անցյալ և ապառնի ժամանակաձևերում։ Հայերենում նման իմաստներն արտահայտվում են ըղձական կամ պայմանական եղանակների միջոցով, սակայն ժամանակային համաձայնեցման կանոնները պորտուգալերենում շատ ավելի խիստ են և կանոնակարգված։
Մեկ այլ բացառիկ յուրահատկություն է անձնական դերբայը (infinitivo pessoal), որը բնորոշ է միայն պորտուգալերենին և գալիսերենին։ Այն թույլ է տալիս անորոշ դերբայը խոնարհել ըստ դեմքերի և թվերի՝ ստեղծելով կուռ և սեղմ կառույցներ։ Հայերեն թարգմանելիս այս կառույցները սովորաբար վերածվում են երկրորդական նախադասությունների կամ դերբայական դարձվածների, ինչը կարող է ծանրաբեռնել տեքստը, եթե թարգմանիչը չցուցաբերի ճկունություն։
Շարահյուսություն և բառերի դասավորություն
Հայերենում բառերի դասավորությունը նախադասության մեջ համեմատաբար ազատ է՝ շնորհիվ զարգացած հոլովական համակարգի, որը հստակ ցույց է տալիս բառերի դերն ու փոխադարձ կապը։ Պորտուգալերենում բառերի դասավորությունն ունի ավելի խիստ կառուցվածք՝ հիմնականում հետևելով SVO (ենթակա-ստորոգյալ-լրացում) սկզբունքին։ Բառերի դասավորության կամայական փոփոխությունը պորտուգալերենում կարող է լիովին փոխել նախադասության իմաստը կամ դարձնել այն անընթեռնելի ու քերականորեն սխալ։
Բացի այդ, հայերենում հաճախ հանդիպող բարդ ստորադասական նախադասությունները՝ բազմաթիվ դերբայական դարձվածներով և ներդրված կառույցներով, պորտուգալերեն թարգմանելիս խորհուրդ է տրվում տրոհել ավելի կարճ, պարզ և հստակ կառույցների։ Սա ապահովում է տեքստի բնական հնչողությունն ու ընկալելիությունը պորտուգալալեզու ընթերցողի համար։
Մշակութային համատեքստ և տեղայնացման (Localization) կարևորությունը
Ցանկացած որակյալ թարգմանության հաջողության գրավականը ճիշտ տեղայնացումն է։ Հայաստանի և պորտուգալախոս երկրների (Պորտուգալիա, Բրազիլիա, Անգոլա, Մոզամբիկ և այլն) միջև առկա են հսկայական մշակութային, աշխարհագրական, կրոնական և պատմական տարբերություններ։
Թարգմանիչը պետք է քաջատեղյակ լինի, որ պորտուգալերենն ունի երկու հիմնական գլոբալ տարբերակ՝ եվրոպական պորտուգալերեն (pt-PT) և բրազիլական պորտուգալերեն (pt-BR)։ Դրանք զգալիորեն տարբերվում են բառապաշարով, ուղղագրությամբ, դերանունների կիրառությամբ և նույնիսկ որոշ քերականական կանոններով։ Օրինակ՝ «դու» դերանվան կիրառությունը Պորտուգալիայում (tu) և Բրազիլիայում (você) ունի բոլորովին տարբեր սոցիալական և հարգալից երանգներ։ Հայերենից թարգմանելիս պետք է նախապես հստակեցնել թիրախային երկիրը և լսարանը՝ ճիշտ տերմինաբանություն, ուղղագրություն և ոճ ընտրելու համար։
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Հայերենից պորտուգալերեն թարգմանություն կատարելիս մասնագիտական բարձր որակ ապահովելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Հատկապես դարձվածքների, թևավոր խոսքերի, ասացվածքների և տեղական իրողությունների (ռեալիաների) դեպքում միշտ փնտրեք պորտուգալերենի համապատասխան մշակութային համարժեքները։ Բառացի թարգմանությունը կարող է անիմաստ կամ անհասկանալի դարձնել նյութը։
- Ճիշտ կառավարեք նախդիրները. Քանի որ հայերենի հոլովները փոխարինվում են պորտուգալերենի նախդիրներով, հատուկ ուշադրություն դարձրեք բայական կառավարմանը։ Շատ պորտուգալերեն բայեր պահանջում են կոնկրետ նախդիրների առկայություն (օրինակ՝ gostar de - սիրել, precisar de - կարիք ունենալ, lembrar-se de - հիշել)։
- Ուշադրություն դարձրեք դիմելաձևերին և հարգալից ոճին. Հայերենի «Դուք»-ի և «դու»-ի տարբերակումը պորտուգալերենում ունի ավելի բարդ դրսևորումներ (Tu, Você, O senhor, A senhora, Vossa Excelência)՝ կախված երկրից, տարիքից և հաղորդակցության պաշտոնականության աստիճանից։
- Կիրառեք երկրորդային ստուգման մեթոդը. Քանի որ հայերեն-պորտուգալերեն ուղղակի բառարաններն ու էլեկտրոնային ռեսուրսները բավականին սահմանափակ են, տերմինների ճշգրտման համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել անգլերենը կամ ֆրանսերենը որպես միջնորդ լեզուներ՝ համեմատական վերլուծություն կատարելու համար։
- Հաշվի առեք պասիվ կառույցները. Պորտուգալերենում պասիվ ձայնը (voz passiva) շատ ավելի հաճախ է կիրառվում, քան ժամանակակից հայերենում, որտեղ նախընտրելի է ակտիվ նախադասություններ կառուցել։ Թարգմանելիս երբեմն անհրաժեշտ է փոխել նախադասության կառուցվածքը՝ ավելի բնական հնչողություն ստանալու համար։
Ամփոփելով՝ հայերենից պորտուգալերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն լեզվական բարձր պատրաստվածություն, այլև երկու ժողովուրդների մշակութային արժեքների և լեզվամտածողության խորը ըմբռնում։ Քերականական տարբերությունների, բայական համակարգի բարդությունների և տեղայնացման նրբությունների հաշվառումը թույլ կտա թարգմանչին ստեղծել բնական, ընթեռնելի և թիրախային լսարանի համար լիովին հասկանալի բարձրորակ տեքստեր։