Бүгүнкү күндө Кыргызстан менен Кытай Эл Республикасынын ортосундагы экономикалык, саясий жана маданий байланыштардын тез арада өнүгүшү кыргыз тилинен кытай тилине жана тескерисинче которуу кызматтарына болгон суроо-талапты болуп көрбөгөндөй жогорулатты. Бирок, бул эки тил таптакыр башка тил үй-бүлөлөрүнө киргендиктен (кыргыз тили — алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк тобуна, ал эми кытай тили — сино-тибет тилдер үй-бүлөсүнө таандык), алардын ортосундагы котормо процесси өтө татаал жана терең билимди талап кылган иш болуп саналат. Бул макалада биз кыргыз-кытай котормосунун негизги лингвистикалык нюанстарын, кыйынчылыктарын жана котормонун сапатын жогорулатуу боюнча кесипкөй кеңештерди талдап чыгабыз.
Түзүмдүк жана грамматикалык айырмачылыктар: Эки башка тилдик аалам
Кыргыз тили жана кытай тили тилдердин типтештирүү тутумунда эки башка уюлду билдирет. Кыргыз тили — агглютинативдик тил. Бул тилде сөздөрдүн уңгусу өзгөрбөй сакталат, ал эми жаңы маанилер же грамматикалык байланыштар уңгуга биринен сала бири кошулган мүчөлөр (мүчө уландылары) аркылуу түзүлөт. Мисалы, «досторубуздан» деген сөздү алсак, бул жерде «дос» — уңгу, «-тор» — көптүк маанини бирге кылган мүчө, «-убуз» — таандык мүчө, «-дан» — чыгыш жөндөмөсүнүн мүчөсү. Мунун баары бир гана сөздүн ичинде бириктирилген.
Ал эми кытай тили — изоляциялоочу же обочолонгон тил. Бул тилде сөз өзгөртүүчү мүчөлөр дээрлик жокко эсе. Ар бир иероглиф өзүнчө бир маанилик бирдик (морфема же сөз) болуп саналат жана ал сүйлөмдүн ичинде эч качан формасын өзгөртпөйт. Кытай тилинде грамматикалык мамилелерди көрсөтүү үчүн эки гана негизги курал колдонулат: сүйлөмдөгү сөздөрдүн катуу тартиби жана жардамчы (кызматчы) сөздөр. Сөз тартибинин мааниси ушунчалык чоң, эгерде сиз сүйлөмдөгү сөздөрдүн ордун кичине эле өзгөртүп койсоңуз, анда сүйлөмдүн мааниси толугу менен башка нукка бурулушу же такыр маанисиз болуп калышы мүмкүн.
Кыргыз тилинде сүйлөмдүн курулушу ээ-толуктооч-баяндооч (SOV - Subject-Object-Verb) моделине негизделет. Башкача айтканда, кыймыл-аракетти билдирген этиш дайыма сүйлөмдүн эң акырында келет. Мисалы: «Студенттер кытай тилин окушат». Бул жерде «окушат» этиши сүйлөмдүн аягында турат. Ал эми кытай тили ээ-баяндооч-толуктооч (SVO - Subject-Verb-Object) моделин колдонот. Кытайча бул сүйлөм «学生们学习汉语» (Студенттер окушат кытай тилин) деп түзүлөт. Котормочу үчүн бул эки моделдин ортосундагы өтмөктү табуу жана сүйлөмдөрдү кытай тилиинин логикасына ылайыктап кайра куруу эң биринчи маанилүү кадам болуп эсептелет.
Этиш системасы жана чактарды чагылдыруунун жолдору
Кыргыз тилинде этиш сөз түркүмү абдан өнүккөн жана татаал түзүлүшкө ээ. Ал үч негизги чакты (өткөн, учур, келер чактарды) гана эмес, кыймыл-аракеттин мүнөзүн, анын узактыгын, башталышын же аякташын билдирген ар кыл формаларды (кыймыл аракеттин өнүгүү жолдорун билдирген татаал этиштерди) камтыйт. Мисалы, «окуп жатат», «окуп салды», «окуй калды» деген сыяктуу сөз айкаштары кыймылдын ар кандай өзгөчөлүктөрүн көрсөтөт.
Кытай тилинде мындай грамматикалык мүчөлөр жок болгондуктан, чактар контекст жана убакыт көрсөткүчтөрү (мисалы: 今天 — бүгүн, 昨天 — кечээ, 明天 — эртең) аркылуу берилет. Андан сырткары, кыймылдын аспектилерин (аяктаганын, уланып жатканын ж.б.) туюнтуу үчүн атайын бөлүкчөлөр колдонулат. Мисалы, 了 (le) бөлүкчөсү иш-аракеттин бүткөнүн билдирет, бирок аны кыргыз тилиндеги өткөн чак менен түз окшоштурууга болбойт. Кээ бир учурларда кыргызча өткөн чакта айтылган сүйлөм кытай тилинде 了 бөлүкчөсүсүз эле берилиши мүмкүн, эгерде сүйлөмдө убакыт так көрсөтүлгөн болсо. Андан сырткары, 过 (guo) бөлүкчөсү мурда болуп өткөн тажрыйбаны (мисалы: «Кытайда болгом» — 去过中国) билдирсе, 着 (zhe) бөлүкчөсү кыймылдын же абалдын созулуп жатышын көрсөтөт. Бул грамматикалык категорияларды кыргыз тилинин этиштик чактары менен туура айкалыштыруу чоң чеберчиликти талап кылат.
Маданий жана лексикалык реалияларды которуу
Котормодогу эң кызыктуу жана ошол эле учурда эң татаал маселелердин бири бул — маданий реалиялар. Реалиялар — бул белгилүү бир элдин тарыхына, турмуш-тиричилигине, маданиятына гана таандык болгон жана башка тилдерде түз эквиваленти жок сөздөр. Кыргыз жана кытай элдеринин тарыхый өнүгүү жолу таптакыр башкача болгондуктан, бул тилдерде реалиялардын дал келбестиги өтө жогору.
Кыргыз тилиндеги «жайлоо», «түндүк», «ак калпак», «манасчы», «кымыз», «бешбармак» сыяктуу сөздөр көчмөн кыргыз элинин дүйнө таанымын чагылдырат. Ал эми кытай тилинде бул сөздөрдүн түздөн-түз котормосу жок. Мисалы, «жайлоо» сөзүн жөн гана «牧场» (жайыт) деп которуп коюу анын толук маанисин ачып бербейт. Анткени жайлоо — бул жөн гана жайыт эмес, ал кыргыздын жайкы жашоо образын, бийик тоолуу аймактардагы убактылуу конушун билдирген маданий түшүнүк. Ошондуктан, мындай сөздөрдү кытайчага которгондо «高山牧场» (бийик тоолуу жайыт) деп сүрөттөмө ыкманы же кошумча түшүндүрмөлөрдү колдонуу зарыл.
Ошондой эле, кытай тилиндеги «ченъюй» (成语 - chéngyǔ) деп аталган төрт иероглифтен турган туруктуу сөз айкаштары жана макал-лакаптар да кыргыз тилине которууда кыйынчылык жаратат. Ченъюйлөрдүн артында көбүнчө байыркы кытай уламыштары же тарыхый окуялары жатат. Аларды сөзмө-сөз которуу кыргыз окурманы үчүн эч кандай маани бербейт. Мисалы, «画蛇添足» (huà shé tiān zú) деген ченъүйдү сөзмө-сөз «жыландын сүрөтүн тартып, ага бут кошуу» деп которсок түшүнүксүз болот. Мунун мааниси ашыкча убара болуу же эч кимге кереги жок ашыкча аракет жасоо дегенди билдирет. Бул учурда котормочу кыргыз тилинен анын маанилик аналогун табышы керек.
Котормочулар үчүн практикалык көрсөтмөлөр жана кеңештер
Кыргыз-кытай котормосунун үстүндө иштеген адистерге төмөнкү кеңештер өз иштеринин сапатын жогорулатууга жардам берет:
- Синтаксистик трансформацияны активдүү колдонуңуз: Кыргызча узун сүйлөмдөрдү кытай тилине которууда аларды логикалык жактан бүткөн бир нече кыска сүйлөмгө бөлүңүз. Кытай тили узун татаал сүйлөмдөрдү оор кабыл алат, ал эми кыска сүйлөмдөр тексттин окулушун жеңилдетет.
- Көмөкчү сөздөрдүн жана бөлүкчөлөрдүн маанисин тактаңыз: Кытай тилиндеги 的 (de), 地 (de), 得 (de) сыяктуу байланыштыргыч бөлүкчөлөрдүн туура колдонулушуна өзгөчө маани бериңиз. Бул бөлүкчөлөр сүйлөмдөгү сөздөрдүн синтаксистик ролун аныктайт жана алардын ката колдонулушу котормонун профессионалдуулугун төмөндөтөт.
- Иероглифтердин стилистикалык деңгээлин текшериңиз: Кытай тилинде жазуу тили (书面语 - shūmiànyǔ) and оозеки тил (口语 - kǒuyǔ) абдан катуу айырмаланат. Расмий документтерди, келишимдерди же макалаларды которууда оозеки тилдин элементтерин колдонуудан качуу керек. Бул үчүн кытай тилинин расмий стилиндеги туруктуу сөз айкаштарын жаттоо зарыл.
- Заманбап сөздүктөр жана технологиялык куралдар менен иштөө: Азыркы тапта кыргыз-кытай тилдери боюнча сапаттуу электрондук сөздүктөр өтө аз. Бирок орусча-кытайча чоң сөздүктөр (мисалы, bkrs.info платформасы) абдан бай маалыматка ээ. Котормочуга кыргыз тилинен орус тилине, андан кийин кытай тилине которуу аркылуу терминдердин так маанисин текшерип туруу сунушталат.
- Маданий контекстти изилдөө: Тил бул маданияттын күзгүсү. Кытай тилиндеги тексттерди терең түшүнүү үчүн кытайдын тарыхын, философиясын (өзгөчө конфуцийчиликти) жана бүгүнкү күндөгү коомдук тенденцияларын билүү зарыл. Бул котормонун жөн гана сөзмө-сөз эмес, маанилик жактан так жана табигый болушун камсыздайт.
Корутунду
Кыргыз тилинен кытай тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка тилдик ой жүгүртүүнү жана маданиятты бириктирген көпүрө куруу процесси. Ийгиликтүү котормонун негизи — тилдердин структуралык айырмачылыктарын терең түшүнүүдө, маданий контекстти туура баалоодо жана туруктуу практикада жатат. Бул багытта иштеген котормочу өз билимин такай өркүндөтүп, эки өлкөнүн тилдик өзгөчөлүктөрүн тынымсыз изилдеп турушу абзел.